دانستنیهایی درباره شهابسنگها
میهمانان ناخوانده زمین
یاسان زرکوب
در منظومه شمسی، اجرام سرگردانی وجود دارند که وقتی وارد جو زمین میشوند بر اثر اصطکاک با لایههای مختلف جو به شدت داغ میشوند و میسوزند و به رنگهای مختلفی میدرخشند. اگر این اجرام به طور کامل در جو بسوزند، شهاب نام دارند. شهابسنگ هم تکههایی از این اجرام است که به سطح زمین میرسند. هر سال حدود 40هزار تن سنگ و غبار کیهانی وارد جو زمین میشود که منشأ آنها باقیمانده دنبالهدارهایی است که مدتها قبل از نزدیکی مدار زمین عبور کردهاند. این ذرات که باقیمانده غبار اولیه منظومه شمسی هستند، دانستنیهای بسیاری درباره پیدایش منظومه شمسی و چگونگی پیدایش حیات روی زمین در اختیار ما میگذارند. در کمربند سیارکها بین مدار مریخ و مشتری، تعداد زیادی از این سیارکها وجود دارد که برخوردهای پیاپی میان آنها، تعداد بسیار زیادی تکهسنگهای سرگردان ایجاد کرده است. این سنگها ممکن است میلیونها سال در فضا سرگردان باشند و ممکن است به طور تصادفی به سیارهای مانند زمین برسند. دانشمندان تاکنون منشأ برخی از شهابسنگها را تشخیص دادند و مشخص شد که آنها از چند سیارک شناختهشده میآیند. برای مثال شهابسنگهای سنگی «یوکریت» به احتمال
بسیار قوی از سیارک وستا کنده شدهاند. اما برخی از شهابسنگها از ماه یا مریخ به زمین میرسند که بسیار نادر و ارزشمندند. این سنگها بر اثر برخوردهای فضایی شدید با سطح ماه یا مریخ به فضا پرتاب میشوند و پس از مدتی سرگردانی، جذب زمین میشوند. تاکنون بیش از 30 شهابسنگ مریخی پیدا شده است. شهابسنگها به طور تصادفی در همه جای زمین سقوط میکنند و پراکندگیشان در همه جا یکسان است. اما در بعضی از مناطق مانند مناطق قطبی، اگر شهابسنگی وجود داشته باشد، راحتتر میتوان آنها را شناسایی کرد. شهابسنگها را از نظر نوع به سه دسته کلی تقسیم میکنند: سنگی، آهنی و سنگی - آهنی. شهابسنگهای سنگی عمدتا از سیلیکاتهایی همانند سیلیکاتهای سنگهای زمینی تشکیل شدهاند و به همین دلیل یافتن آنها مشکلتر است. شهابسنگهای آهنی بیشتر از آهن و نیکل تشکیل شدهاند. آنها چندان دچار هوازدگی نمیشوند بنابراین چندین سال هم که از سقوطشان بگذرد باز هم شکل اولیه خود را حفظ میکنند. شهابسنگهای سنگی- آهنی، کمیابترین شهابسنگها هستند. در آنها بلورهای سنگی در زمینه فلز دیده میشود و در مواردی سنگ و فلز با هم مخلوط شدهاند. شهابسنگها،
شکلهای گوناگونی دارند اما با دانستن چند نکته ساده بهتر میتوان آنها را شناخت. بسیاری از آنها رویهای صاف دارند و بدون لبههای تیز هستند. روی بعضی از آنها فرورفتگیها و برجستگیهای ملایمی دیده میشود. بررسی این موارد باعث میشود با اطمینان بیشتری بدانیم کدام سنگ، شهابسنگ است: - چگالی سنگ: چگالی شهابسنگها حداقل 3/3 گرم بر سانتیمترمکعب است. اگر چگالی سنگ بیش از 3/3 گرم بر سانتیمترمکعب باشد، احتمال آسمانی بودنش بیشتر است. - انحراف عقربه قطبنما: قطبنمایی را به سنگ نزدیک کنید. اگر عقربه قطبنما منحرف شد، احتمال اینکه شهابسنگ باشد، بیشتر است. - ساختار سنگ: در شهابسنگهای سنگی، رگهها یا دانههای درخشان فلزی دیده میشود. در شهابسنگهای آهنی نیز رگهها به صورت شعاعهای براق دیده میشود. نباید این شعاعهای فلزی را با بلورها و رگههای درخشان کوآرتز یا میکای سنگهای زمینی اشتباه گرفت. اگر با سوزن تیزی روی آنها خط بکشیم. اگر خش نیفتاد، به احتمال بسیار زیاد شهابسنگ است. یکی از پرسشهای مهم درباره شهابسنگها، سن آنان است. برای شناخت بهتر شهابسنگها، باید سن مختلف آنان را شناخت. - سن زمینی: مدتزمانی که از
سقوط شهابسنگ بر سطح زمین میگذرد. - سن تابش پرتوهای کیهانی: مدتزمانی که مانند جرمی کوچک و سرگردان در مداری به دور خورشید میگردید. - سن پیدایش: از آخرین باری که دمای زیادی در شهابسنگ پدید آمد تاکنون. یکی از نکات بسیار مهمی که درباره شهابسنگها گفته میشود، ارزش مادی شهابسنگهاست. بهتازگی نیز صحبتهای بسیاری درباره معدنکاوی فضایی بر سر زبانها افتاده است. گفتنی است سیارکهای موجود در کمربند سیارکها، مواد معدنی زیادی در خود دارند. هرچند بسیاری از سیارکها دارای مواد معدنی بسیار ارزشمندی هستند اما باید دانست که استخراج این معادن در حال حاضر بسیار پرهزینه است و معدنکاوی فضایی صرفه اقتصادی ندارد. (البته تاکنون) شهابسنگهایی که به زمین سقوط میکنند نیز مقادیر بسیار ناچیزی از این مواد معدنی در خود دارند که این مواد اطلاعات بسیار زیادی را درباره تاریخچه شکلگیری و تغییر و تحولات منظومه شمسی در اختیار دانشمندان قرار میدهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.