|

زاویه دید

خُردْتاریخِ نمادینِ در اندیشه شریعتی

حسن محدثی

در ایران معاصر متون شریعتی ظرفیت فراخی برای مواجهات نسل‌های مختلف بروز داده است؛ بنابراین شریعتی هنوز زنده است و به تاریخ سپرده نشده در حالی‌که بسیاری با مرگ‌ جسمانی‌شان به‌لحاظ اجتماعی و نمادین نیز می‌میرند. او یکی از ابژه‌های هویت‌ساز چند نسل است (به تعبیر کریستوفر بالس). این بزرگ‌ترین دلیل برای در‌میان آوردن اوست. می‌توان نمونه‌هایی از این ظرفیت‌ها را ذکر کرد. مثلا در جایی شریعتی می‌گوید از تاریخ بدم می‌آید. چرا شریعتی از تاریخ بدش می‌آید؟می‌کوشم در پاسخ به این پرسش یکی از ظرفیت‌های مغفول متن او را برملا سازم. خردتاریخ (microstoria) رویکردی باز به تاریخ دارد و به روایت‌های کلان‌تاریخی مشکوک است (بژه، ۱۳۸۸: ۱۱۱). خردْتاریخ‌نویسان می‌خواهند «در روایت‌های کلانِ کلانْ‌تاریخ، به‌ویژه در تاریخ‌های انسان‌های شوکت‌مند نخبه، از طریق جمع‌آوری خردتاریخ‌های «مردم بی‌شوکت» تردید روا دارند» (همان: ۱۱۱). خردتاریخ در مقابل کلان‌تاریخ قرار می‌گیرد که روایتی یکپارچه و بی‌گسست از تاریخ ارایه می‌کند اما خُردْتاریخ از حکایت‌های ناهمسنخ و نایکپارچه شکل گرفته است (همان: ۱۴۳). ویژ‌گی بسیار مهم دیگر خردتاریخ انتقادی بودن آن است. انتقادی بودن خردتاریخ دست‌کم به سه شکل خود را نشان می‌دهد. شریعتی به سه دلیل نگاهی فرجام‌شناختی (eschatological) و مآل‌اندیشانه (visionary) به تاریخ دارد: تاثیرپذیری از آموزه‌های قرآنی، گرایش انسان‌گرایانه رادیکالش که بر حسب آن واقعیت‌پرستی را گرایشی انفعالی و تسلیم شدن به امر واقع می‌داند؛ «امر واقع»‌ای که لزوما انسانی نیست و اندیشیدن در ذیل فلسفه قاره‌ای و به‌ویژه، تاثیرپذیری از تفکر هگلی و اگزیستانسیالیستی. او تحت چنین تفکری تاریخ را به‌منزله فرآیند شدن انسان و نه قلمرو بودن انسان تعریف می‌کند و می‌بیند (شریعتی، ۱۳۶۱: ۲۵۳). وانگهی، از نظر شریعتی، آدمی محکوم به این نیست که منتظر تحقق تاریخ فردا باشد بلکه می‌تواند براساس تاریخ‌شناسی‌اش در جهت ساختن فردا بکوشد. از نظر وی نوعی تاریخ‌نویسی وجود دارد که متمرکز بر شوکت‌مندان است: «شرح احوال گنده‌های قدیم، تاریخ نیست.» (همان: ۲۵۳-۲۵۲). شریعتی در اینجا با تمایز میان مرحله گردآوری و مرحله داوری در علم، تاریخ‌شناسی موجود در ایران را مورد نقد قرار می‌دهد: «متاسفانه تاریخ، در فرهنگ ما، هنوز از مرحله اول قدمی فرا‌تر نیامده است و این نه یک نقص علمی بلکه یک فاجعه اجتماعی است، یک فقر مهیب انسانی.» (همان: ۲۵۳-۲۵۲) اما نقد او به تاریخ‌شناسی‌های موجود فقط متوجه وقایع‌نگاری تاریخی نیست بلکه او معتقد است که تاریخ‌شناسی‌ موجود تنها بر عاملیت یا کنشگری شوکت‌مندان یا به تعبیر او «کله‌گنده‌ها» متمرکز است و نیز از چشم او به تاریخ می‌نگرد؛ بنابراین تاریخ‌شناسی موجود «متفرعن» است (شریعتی، بی‌تا: ۲۳-۲۲). کلان‌ْتاریخ‌، تاریخی است که هم بر عاملیت شوکت‌مندان (great people) در تاریخ تمرکز می‌کند و هم تاریخ را از منظر و چشم شوکت‌مندان روایت می‌کند؛ بنابراین نقش بی‌شوکتان (little people) در تاریخ مسکوت و مغفول می‌ماند و بخش مهمی از تاریخ بشر فراموش می‌گردد یا حاشیه‌ای باقی می‌ماند اما «خردتاریخ‌نویسان بر برملاسازی تاریخ فراموش شده و حاشیه‌ای شده از طریق مطالعه کیفی و کمی تمرکز می‌کنند.» (بژه، ۱۳۸۸: ۱۲۳). بر نوشته او تحت عنوان آری اینچنین بود برادر بینشی خردتاریخی حاکم است: روایت کردن تاریخی که روایت نشده و نادیده گرفته شده است. تاریخ بردگان، خردتاریخ مردمان کوچک و حقیر که تاریخ هژمونیک یعنی کلان‌روایت‌های تاریخی آنان را به‌حساب نیاورده و از قلم انداخته است، درست مثل گورهای برد‌گان که در پای اهرام ثلاثه مصر به حساب نمی‌آیند و دیده نمی‌شوند، البته خردتاریخ صرفا به معنای روایت کنشگری مردمان معمولی نیست -تاریخ‌نویسی‌ای که امروزه برخی تاریخ از پایین یا تاریخ‌نگاری اجتماعی می‌نامند (اتابکی، ۱۳۸۹) - بلکه خردتاریخ علاوه بر آن، نگرش به تاریخ از چشم بی‌شوکتان نیز هست. این ویژگی‌ها در خردتاریخ نمادین شریعتی دیده می‌شود. در آری اینچنین بود برادر (شریعتی، بی‌تا) او فقط درباره برد‌گان سخن نمی‌گوید بلکه با بردگان و نیز در مقام یک برده سخن می‌گوید. به‌عبارت دیگر، هم گوینده برده است و هم مخاطب (همان: ۴). «کویر تاریخی است که در صورت جغرافیا ظاهر شده است.» این جمله‌ای است که در اول کتاب کویر برجسته شده است. معنی این جمله را وقتی درمی‌یابیم که با نگرش خردتاریخی شریعتی آشنا شویم. شریعتی در مقابل تاریخ‌های تمدن از تاریخ کویر سخن می‌گوید. تاریخ کویر تاریخی است که از چشم بی‌شوکتان تاریخ را به‌تصویر کشیده است و نیز کنشگری بی‌شوکتان را به نمایش می‌گذارد. در زبان شریعتی کویر مقابل تمدن است: «دیدم تمدن یعنی دشنام، یعنی نفرت، یعنی کینه، یعنی آثار ستم‌ هزاران سال برگرده و پشت اجداد من. در میان انبوه دخمه‌ها نشستم و دیدم چنان است که پنداری همه آنهایی که در دل دخمه‌ها خفته‌اند، برادران منند.» (همان: ۴-۳) شریعتی در طرح افکار و اندیشه‌هایش و افزودن قوت تاثیر آنها بر مخاطب -به‌عنوان کسی که مهم‌ترین مخاطبش را مردم و نه سرآمدان فرهنگی و سیاسی و اجتماعی می‌داند (شریعتی، ۱۳۵۶: ۲۷) - نمادهای مختلفی را به‌کار می‌گیرد و در نماد‌پردازی از ذخایر فرهنگی موجود بهره می‌گیرد یا خود دست به نماد‌پردازی می‌زند. شباهنگ (مرغ حق) و خروس بی‌محل در نوشته‌هایش از این جهت مورد‌توجه قرار می‌گیرند و برجسته می‌شوند که مولد صدایی هستند؛ صدایی که نیروهای مسلط زمانه می‌خواهند ناشنیده بماند بنابراین حلقوم هر دو را می‌برند. علاوه بر این، او با صدای خاموش‌شده تاریخ همذات‌پنداری می‌کند (همان: ۲۸-۲۷). به‌عبارت دیگر، می‌توان گفت که شریعتی می‌خواهد خود، نوعی صدای بی‌صدایان باشد یا به تعبیر خود او، شریعتی می‌خواهد یک «ذاکر» باشد؛ زنده‌کردن «حافظه رنج» و «خِرَدِ یادآورانه»، به‌تعبیر متاله سیاسی آلمانی جان باپتیست متز (شریعتی، ۱۳۵۸: ۱۶۳). با شعر سوتک (شعر شاعری به نام محمدی) شریعتی یک‌بار دیگر با بی‌صدایان تاریخ هویت‌یابی می‌کند و پس از مرگش نیز صدای او نزد پیروانش همچون صدای‌‌ همان سوتکِ برآشوبنده، درک و تصویر می‌شود؛ صدایی که همچنان کلان‌روایت‌های تاریخی و روایتگری‌های تاریخ هژمونیک را به چالش می‌کشد و روایت بدیلی عرضه می‌کند. بنابراین وقتی شریعتی می‌گوید از تاریخ بدم می‌آید، مرادش تاریخ به‌منزله امری محقق است که در آن انسان قربانی و اسیر می‌شود؛ تاریخی که در اختیار «عده‌ای خاص بوده است.» (شریعتی، ۱۳۶۸: ۹۵) همچنین از نوشته‌های شریعتی می‌توان استنباط کرد که تاریخ به‌معنای نوع خاصی از تاریخ‌شناسی نیز نزد او منفور است: تاریخ‌هایی که تاریخ «ابرانسان»ها یا «مردان گنده» یا «شوکت‌مندان» است و نه تاریخ «مردمان کوچک». اینها درخشش‌هایی راهگشا هستند برای خردتاریخ‌نگاری به‌منزله نحوه جدیدی از تاریخ‌نگاری در ایران معاصر. به‌عنوان مثال، می‌توان ‌گفت که تاریخ‌نگاری رسمی از تاریخ انقلاب ایران (مثل تاریخ‌نگاری سیدحمید روحانی) کلان‌روایتی هژمونیک از انقلاب ایران است اما اگر مثلا به سراغ روزنامه‌فروشان خیابان میدان فردوسی تا میدان آزادی که در ۵۰ سال اخیر در دکه‌های روزنامه‌فروشی این خیابان فعال بوده‌اند، برویم و خردحکایات آنان را درباره آنچه دیده و شنیده و تجربه کرده‌اند، از طریق گفت‌وگوهای شفاهی مدون سازیم، خردتاریخی از ایران پس از انقلاب را در اختیار خواهیم داشت. این رویکرد تاریخ نگارانه‌ای است که استادان و دانشجویان رشته‌های تاریخ می‌توانند در آینده به آن روی آورند و از این طریق نگاه دیگری به تاریخ معاصر را تولید کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.