|

«امت و امامت» و تحلیل عناصر شیعی و مارکسیستی آن

محمد منصور هاشمی

مرحوم شریعتی در رساله امت و امامت دو هدف دارد: اول جانشینی شیعیان در مورد حضرت محمد(ص)، یعنی چرا بیعت یا دموکراسی به معنای امروزی مناسب نبوده و شیعیان به امامت قایل هستند. توجیه نظریه امامت جزو اسلامیات است. بحث دیگر که به اجتماعیات مربوط می‌شود این است که حکومت بعد از انقلاب، چگونه حکومتی است. برای همه سیستم‌های انقلابی این نظریه قرار است الگو باشد. ایشان می‌گوید: امت مجموعه‌ای از افراد است که یک راه را برای رفتن انتخاب کرده‌اند. امامت هم هدایت این افراد انسانی است. از همین ابتدا ایشان تکثر را در جامعه نفی می‌کنند و یک نوع وحدت را مطلوب جامعه می‌داند. این جامعه، جامعه‌ای براساس ایدئولوژی است. جامعه مطلوب جامعه‌ای است که عموم مردم روی یک آرمان اتفاق دارند و برای رسیدن به آن آرمان، امام آنها را هدایت می‌کند. این امام برآمده از دموکراسی نیست چون متعلق به جامعه‌ای است که هنوز به حد رای دادن نرسیده است. یعنی گذر از یک جامعه ماقبل انقلاب توحیدی به جامعه بی‌طبقه توحیدی. جامعه انقلابی نوپاست و مردم هنوز آگاهی کافی ندارند. از این منظر آن چیزی که فرمانروا را از دیکتاتوری جدا می‌کند، فرم نیست، محتواست. به لحاظ فرم ظاهرا دیکتاتوری به‌نظر می‌آید اما دیکتاتور نیست چون امامِ جامعه است و امامت هم در ایشان متبلور شده است. کسی لازم نیست ایشان را امام کند، ایشان امام هست. تصویری که شریعتی از امام می‌دهد این است که امام مافوق انسان نیست یک انسان مافوق است. چون امامت جزو مفاهیم شیعیان است و مفهومی قدسی است. او امام را از آسمان قدسیت به روی زمین سیاست می‌آورد؛ بنابراین امام، انسان مافوق است و مثل قله دماوند است. دموکراسی هدایت شده و دموکراسی متعهد در این نوشته بررسی می‌شوند. نظام‌های لیبرال دموکرات و سوسیال‌دموکرات هم نظام‌های مسوول نیستند چون در اینگونه نظام‌ها می‌توان رای مردم را خرید. این مفهوم‌پردازی از امام شبیه «دیکتاتوری پرولتاریا» است که در اندیشه‌های مارکسیستی برجسته شده، حال آنکه در آثار خود مارکس خیلی برجسته نیست. او در سال 1852 به‌عنوان یکی از دستاوردهای برجسته خود می‌گوید دیکتاتوری پرولتاریا یک دوره گذار است. مارکس در «نقد برنامه گوتا» این اندیشه را بسط می‌دهد. این برنامه یک برنامه اصلاح‌طلبانه سوسیالیستی بوده که مارکس آن را نقد رادیکال می‌کند. راه اصلاح را نقد کرده و انقلاب را پیشنهاد می‌کند که مرحله بعد از آن «دیکتاتوری پرولتاریا» است. در روم باستان در دوره‌های آشوب این اختیار به صورت قانونی وجود داشته که نظام سیاسی را معلق کنند و اجازه دهند یک دیکتاتور برای مدت محدودی جامعه را از بحران درآورد؛ بنابراین مارکس هم آن را در سنت خودش استفاده می‌کند. کمون پاریس را مثال می‌زند. انگلیس آن را بسط داده و لنین، لوگزامبورگ و کاتوتسکی هم بررسی می‌کنند. این مفهومی جاافتاده در مارکسیسم است. متکلمان بزرگ شیعه در مورد امامت نظریه‌پردازی کردند. شیعه و اهل سنت تفاوت‌های مهمی دارند. شیعیان امامیه همچون شیخ مفید و بسیاری دیگر در این مورد نظریه‌پردازی کرده‌اند. امام اولا منصوص است یعنی با نص‌صریح، امام است. هر کسی امام نمی‌تواند باشد. امامت محدود به خواست خداوند است. خدا امام را تعیین می‌کند. نکته دوم عصمت است. امام معصوم است. چون می‌خواهد هدایت کند. امام ویژگی‌های وجودشناختی دارد، مثل قدرت یا علم امام. علم امام علم خدا نیست ولی از علم مردم بالاتر است. در کلام شیعه این مفهوم‌پردازی انجام گرفته است. این تصویر را کنار تصویر شریعتی بگذارید، تصویر شریعتی از امامت متفاوت است. از نظر او امام می‌تواند خردسال باشد که نه علم دارد و نه قدرت و عصمت. مساله غیبت و تداوم امامت تا زمان ظهور امام‌زمان هم اینچنین است. او می‌گوید امامت متعلق به یک دوره محدود است که بعد از انقلاب اتفاق می‌افتد. در آن زمان با بحث‌های دیکتاتوری پرولتاریا، این توضیح بسیار روزآمد حساب می‌شده است. در مساله دوم متاسفانه یا خوشبختانه دیکتاتوری‌های پرولتاریای محقق شده یک اشکال کوچک دارند که هیچ‌گاه نمی‌روند! پس شریعتی در الگو دادن هم به اشتباه بقیه دچار می‌شود و در این نظریه کامیاب نیست. گاهی میل به اندیشه انقلابی ما را از خرد جمعی قبلی سنت دور می‌کند. متکلمانی که از ویژگی امام گفتند آن‌قدر باهوش بودند که راه را برای اینکه هر کسی ادعای امامت نکند ببندند. این بهره‌مند نشدن از خرد جمعی می‌تواند نتایج فاجعه‌باری داشته باشد. نظریه امت و امامت شریعتی هر دو اشکال را دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.