|

شریعتی و گفتمان‌های هویت ایرانی در قرون نخستین اسلامی

دو قرن سکوت یا دو قرن شورش؟

سیدهاشم آقاجری

یکی از دوره‌های مهم تاریخ ایران قرون نخستین هجری است. در تعریف علمی دوره به معنی دقیق کلمه، با دوره‌بندی‌های مختلف تاریخی مواجه هستیم. دوره‌بندی سنتی، دوره‌بندی سلسله‌ای است که هنوز هم غالب است و منطق مضمونی مشخص و منطق شکلی سلسله‌ای و دودمانی دارد. در کنار آن، دو نوع دوره‌بندی دیگر هم وجود دارد. یکی دوره‌بندی معروف مارکسیستی و یکی هم دوره‌بندی انطباقی اقتباسی از دوره‌بندی‌های تاریخ اروپا در تاریخ ایران. ما برای اینکه تاریخ ایران را با منطق مضمونی و علمی دوره‌بندی کنیم نیازمند تاملی دوباره هستیم. اگر دوره تاریخی را با افق مشخص تاریخی با تولد یک زیست‌جهان تازه، با دگرگونی در نهادها و ساختارها و مناسبات قدرت تعریف کنیم دوره‌بندی جدیدی خواهیم داشت. حمله اعراب یا ورود اسلام سرآغاز یک دوره‌بندی تاریخی در ایران است. تاریخ ایران از نظر منطق مضمونی به پنج دوره تقسیم می‌شود. دوره پیشااسلامی یا باستان، دوره میانه تاریخ از ورود اسلام تا صفویه، دوره جدید قرن10 و صفویه و دوره‌ معاصر از مشروطیت به بعد. بحث من در مورد بخشی از دوره دوم است که چهار قرن اول را در برمی‌گیرد. دو قرن اول که زرین‌کوب نامش را «دو قرن سکوت» و شریعتی «دو قرن شورش» گذاشت به نظر من دو قرن‌گذار در تاریخ ایران محسوب می‌شود. این دوره یک دوره چالش و کشاکش و بحران و درگیری است. دوره‌ای است که ما هنوز با تکمیل فرآیند اسلامی‌شدن در جامعه ایران مواجه نیستیم. ما با دو سطح نظامی ایران توسط اعراب و سطح دینی ایران توسط اسلام مواجهیم. این دو، دو فرآیند مختلف هستند. بحث من ناظر به بحث دوم است؛ فرآیند اسلامی‌شدن ایران و نه اسلامی‌کردن ایران، مثل مسیحی کردن در امپراتوری روم. ما در ایران به‌خصوص در قرن اول به‌جز سه دهه اول پروژه اسلامی‌کردن نداشتیم. ایران برای یک قرن تحت‌سیطره امویان است. آنها پروژه اسلامی‌کردن ایران را نداشتند. ایران جدید ایرانی است که در قرن چهارم هجری متولد می‌شود. این ایران جدید یک فرآیند طولانی اسلامی‌شدن را طی می‌کند و نهایتا نماد این هویت، حکومت سامانی‌ها است که هم زبان و تاریخ باستان و میراث فرهنگی ایرانیان را پاس می‌دارد و هم اسلام را به‌عنوان یک دین پرستش می‌کند. نخستین ترجمه ما از زبان عربی به زبان فارسی در دوره سامانیان است. یکی تفسیر قرآن و دیگری «تاریخ طبری». در فردوسی هم این سنتز ایرانیت و اسلامیت را می‌بینیم. بحث هویت به‌عنوان هویت ایرانی و نه هویت ملی. بحث هویت از دو نظر بررسی شده، یکی اثبات‌گرایان، کسانی که هویت ایرانی را به‌خصوص به معنای هویت ملی احساس می‌کنند و دیدگاهی تقریبا ذات‌گرایانه به هویت دارند و دوم انکارگرایان که می‌گویند هویت ملی و ایرانی یک امر تخیلی است مثل کتاب آقای وزیری،«ایران به مثابه یک ملت تخیلی». در این بحث نشان خواهم داد که با تمایزگذاری بین دو مفهوم هویت ایرانی و هویت ملی ما در چهار قرن نخست هجری شاهد مساله شدن هویت ایرانی هستیم. هویت ایرانی شاید آن‌قدر که در قرون نخستین هجری به یک ابژه آگاهی برای ایرانیان تبدیل می‌شود و تمامی این چهار قرن را درگیر چالش‌های گفتمانی می‌کند در دوره پیشااسلام و باستان وجود ندارد زیرا به قول شریعتی که به درستی می‌گوید هرجا هویت ملتی مورد انکار قرار می‌گیرد آنجاست که مساله هویت برای آن قوم مطرح می‌شود. ما به تعبیر هگل در دوره باستان نوعی هویت درخود داشتیم. بعد از اسلام به دلیل چالش‌ها این هویت«برای خود» شد. یعنی هویت وارد خودآگاهی ایرانی شد اما این هویت یک هویت یکدست نبود. فرآیند هویت‌یابی در دوره‌گذار (دو قرن اول) دوره هرج‌ومرج و آشوب تاریخی است ولی از آغاز قرن سوم، آسمان ایران به تدریج شفاف می‌شود و ابرها کنار می‌رود و این فرآیند هویت، چندگانه، چالشی و در عین حال کلی-جزیی است. یعنی هم در سطح کلام ایران‌زمین مطرح است و هم در سطح منطقه‌ای. در خراسان و سیستان و جاهای دیگر با توجه به اینکه ما در آن دوره انسجام همزمان اجتماعی نداریم، با تقدم‌وتاخر تاریخی مواجه هستیم. به طور خلاصه مساله برخورد عجمیت و عربیت، مجوسیت با اسلامیت در دوره امویان پروبلماتیک می‌شود، به دلیل آنکه دولت اموی اساسا یک دولت نژادی است و نه دینی. به دلیل تحقیر امویان واکنش شعوبیگری به وجود می‌آید. البته امروزه ناسیونالیسم را در زبان عربی شعب‌گرایی می‌گویند اما در آن دوره به یک واحد کلان‌تر از قبیله که ناظر به یک هویت جمعی وسیع است اطلاق می‌شد. سه گفتمان را در این چهار قرن می‌بینیم. یک گفتمان، گفتمان ایرانی مجوسی است که هیچ تفاوتی بین عربیت و اسلامیت نمی‌گذارد و هر دو را نفی می‌کند تا هویت عجمی و مجوسی خودش را اثبات کند. گفتمان عربی- اسلامی که سویه ضدعجمی و ضدمجوسی دارد گفتمانی است که عربیت و اسلامیت را یکی می‌کند و برای آنکه مسلمان باقی بماند لازم می‌بیند که هم عجمیت و هم مجوسیت را نفی کند و این گرایش حتی در ابوریحان بیرونی دیده می‌شود. گفتمان سوم گفتمان ایرانیت‌ـ‌ اسلامیت است. نوعی شعب‌گرایی اسلامی، نوعی ایران‌گرایی اسلامی که اتفافا نهایتا در چالش گفتمان چهار قرن اول، این گفتمان سوم مسلط می‌شود و با وجود اینکه در قرن 19 گفتمان سوم مجددا تحت‌تاثیر ناسیونالیسم موردحمله قرار گرفت تا امروز هم ادامه دارد. نمونه آن را میرزا فتحعلی آخوندزاده می‌دانند. او ناسیونالیسم ایرانیت و مجوسیت را در مقابل عربیت و اسلامیت مطرح می‌کند اما در تاریخ معاصر هم در چالش بین این گفتمان‌ها، گفتمان ایرانیت - اسلامیت است که هژمونی خود را حفظ می‌کند و در شخصیت‌های بزرگی مثل امیرکبیر، سید جمال‌الدین اسد‌آبادی، رهبران مشروطه‌خواه، مصدق، دکتر شریعتی و مهندس بازرگان می‌بینیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.