تامل کوتاه
شریعتی و پدیدارشناسی تاریخی دین
بیژن عبدالکریمی
هدف این مقاله برجسته کردن رویکرد پدیدارشناسانه در تفکر شریعتی در مواجهه با تاریخ به طور کلی و با مقوله دین و تاریخ ادیان به طور خاص و نیز اهمیت این رویکرد در تخریب تفکر تئولوژیک و نیز در گذر از مواجهههای غیرپدیدارشناسانه با تاریخ است. نگارنده این مقاله معتقد است که تفکر آینده بشری و نیز تقدیر تاریخی آینده ما ایرانیان از رهگذر رویکرد پدیدارشناسانه و نه رویکردهای تئولوژیک و ایدئولوژیک عبور خواهد کرد. پدیدارشناسی چالشی است با همه پیشداوریها و نظامسازیهای جزمی متافیزیکی، ایدئولوژیک و تئولوژیک. در همه رویکردها و نظامسازیهای جزمی، پدیدارها در پای مفروضات و موضعگیریهای جزمی پیشین قربانی شده، بنابراین حقیقت میمیرد. پدیدارشناسی رویکردی است که تاکیدش بر این امر است که هدایت مسیر پژوهش باید با پدیدار و موضوع مورد پژوهش باشد و تفکر محتوای خود را باید از ابژه مورد مطالعه و نه از مفروضات یا مواضع جزمی پیشین متافیزیکی، سیاسی، ایدئولوژیک یا تئولوژیک پژوهشگر اخذ کند. پدیدارشناسی بر وصف انکشافی پدیدارها تاکید داشته، یادآور میشود با غفلت از وصف انکشافی پدیدارها، تفکر و پژوهش مضمون و محتوای حقیقی خود را
از کف میدهد. به اعتقاد من، فلسفه معاصر و به تبع آن تفکر آینده بشری و نیز تفکر آینده در دیار ما از رهگذر پدیدارشناسی میگذرد. این مقاله در صدد آن است وجود وجوهی از رویکرد پدیدارشناسانه در مواجهه با تاریخ و نیز مقوله اساسی و بنیادین دین را در تفکر شریعتی برجسته ساخته، نشان دهد که این وجوه میتوانند ما را یاری دهند. به این اعتبار، تفکر شریعتی نه امری دیروزی و متعلق به گذشته، بلکه امری فردایی و در فراروی حیات اجتماعی و تاریخی ماست. آینده حیات اجتماعی ما و خروج ما از بحرانهای کنونیمان به رهبری و سرکردگی رویکردی از سنخ رویکرد پدیدارشناسانه شریعتی با مسایل و پدیدارها خواهد بود و نه سنتگرایان و اصحاب تئولوژی و نه روشنفکران سکولار ما که پدیدارها را در پای مفروضات تئولوژیک و ایدئولوژیک خویش قربانی میکنند. شریعتی و پدیدارشناسی : سخن در این نیست که شریعتی با جریان یا رویکردهای گوناگون پدیدارشناسی آشنایی کافی داشت، بلکه همه سخن در این است که وی رویکردهای پدیدارشناسانه را-آگاهانه یا ناآگاهانه- آنهم نه به نحو کامل و در نهاییترین سطوح بحث، در نحوه تفکر خویش به کار برده است. این پرسش که آیا شریعتی با
پدیدارشناسی آشنا بود یا نه و اگر آری، تا چه حد، در وهله دوم اهمیت است. آنچه برای ما اهمیت دارد این است که او رویکرد پدیدارشناسانه را در پژوهشها و شیوه مواجههاش با مسایل اجتماعی، تاریخی و تمدنی ما از جمله با پدیدار دین اتخاذ کرده است. شریعتی و مواجهه پدیدارشناسانه با سنت و مدرنیته : مواجهه شریعتی با سنت تاریخی، غرب و مدرنیته، نه مواجههای تئولوژیک است و نه مواجههای ایدئولوژیک؛ بلکه وی میکوشد به مواجههای پدیدارشناسانه با سنت تاریخی خودمان و نیز جهان غرب و مدرنیته بپردازد. هم سنتگرایان ما- در معنای عام کلمهــ به دلیل غلبه رویکرد تئولوژیک و ایدئولوژیک و لذا ناتوانی در فهم عقلانیت مدرن از قدرت دیالوگ و همسخنی با آن ناتوانند و هم نوگرایان ماــ در معنای عام کلمه- به دلیل سیطره رویکرد روشنگرانه و ضدسنت و نیز به دلایل سیاسی و ایدئولوژیک و لذا ناتوانی در فهم عقلانیت سنتی و ماقبل مدرن از امکان دیالوگ با سنت تاریخی بیبهرهاند. لذا هر دو جریان از مواجهه پدیدارشناسانه با سنت تاریخی و غرب ناتوانند. اما تفکر شریعتی کمتر به مقابله و مواجههای تئولوژیک، ایدئولوژیک و غیرپدیدارشناسانه منتهی شده، سبب
نادیده گرفته شدن ارزشها، عظمتها و دستاوردهای سترگی میشود که با سنتهای گوناگون تاریخی از جمله با سنت تاریخی خودمان و نیز با عقلانیت مدرن و تمدن جدید حاصل شده است. شریعتی و تمایز پدیدارشناختی میان حقیقت سنت/ دین و واقعیت تاریخی آن: یکی از شالودهها یا هستههای مرکزی اندیشههای شریعتی را تمایزگذاریها و مفاهیم دوگانه بنیادینی تشکیل میدهند که بدون آنها بسیاری از آموزهها و بصیرتهای اصلی وی بدون پشتوانه میشوند، چنانچه اگر این تمایزگذاریها پذیرفته نشوند- آنچنان که توسط بسیاری اعم از روشنفکران و شیفتگان عقل مدرن و سنتگرایان و متولیان رسمی سنت تاریخی پذیرفته نمیشوندــ پیکره تفکر او فرو میریزد. لذا بحث از این تمایزات و مفاهیم دوگانه و ارزشگذاری در بارهشان چه در فهم آثار و اندیشههای شریعتی و چه در قضاوت درخصوص آنها از نقشی بسیار اساسی برخوردار است. یکی از مهمترینِ این تمایزگذاریها تمایز میان «حقیقت» و «واقعیت» به طور کلی یا «حقیقت سنت تاریخی» و «واقعیت سنت تاریخی» بهطور خاص و مفاهیم دوگانه «حقیقتـواقعیت» است. شریعتی این تمایزگذاری را با مفاهیم دوگانه متعددی
نشان میدهد؛ مفاهیمی مثل «مذهب حقیقت و مذهب واقعیت»، «اسلام حقیقت و اسلام واقعیت»، «مذهب اسلام و تاریخ اسلام»، و... . به اعتقاد اینجانب، این تمایزگذاری، برخلاف برخی از تفسیرها، نه نوعی ثنویتگرایی افلاطونی (عالم واقع و عالم حقیقت) و لذا مضاعف کردن بیهوده جهان واقع، انقطاع حقیقت از واقعیت و لذا نقدناپذیر کردن تاریخی مذهب است و نه کاربرد تمایز کانتی میان نومن و فنومن در حوزه دین است، آنچنان که در اندیشههای دکتر سروش دیده میشود. این تمایزگذاری در اندیشه شریعتی چیزی جز کاربرد روش «تقلیل پدیدارشناختی»، یعنی حذف نمودهای غیرضروری از هر پدیده به منظور نیل به ثقل ماهوی آن و به حوزه خالص و محض یا «تقلیلیافته» آگاهی از یک امر نیست. برای مثال قیمت کتاب، نوع کاغذ یا جلد کتاب و... نمودهای زايد و غیرضروری برای پدیدار محض کتاب یعنی آنچه کتاب را کتاب میسازد، یعنی مضمون فرهنگی و منطقی و... کتاب است و با حذف نمودهای غیرضروری میتوان به پدیدار کتاب محض، یا کتاب بماهو کتاب نزدیک شد. درخصوص پدیدار دین نیز در بسیاری از مواقع واقعیت تاریخ سیاسی و اجتماعی جوامع، ما را از مواجهه با حقیقت دین دور میسازد، لذا با
تمییز پدیدارشناختی میان آن دو میتوان به گوهر و حقیقت دین نزدیکتر شد. همچنین رویکرد پدیدارشناختی وجودی (اگزیستانسیال) به دین و تمایز میان امر وجودی (اگزیستانسیال) و امر غیروجودی، آنچنان که در تفکر کییرکهگور دیده میشود (تمایز میان تفکر آفاقی و تفکر انفسی)، در آثار شریعتی بهخوبی هویداست. روش پدیدارشناسی وجودی (اگزیستانسیال) و پدیدارشناسی تاریخی در مواجهه با دین: همچنین، شریعتی به جای «توجیه بهاصطلاح الهی»، یعنی تلقی دین به منزله امری الهی و آسمانی، یعنی به جای تکیه بر منطق درونی تفکرات تئولوژیک و به جای تکیه بر نص و متون مقدس و منابع دینی، از روش پدیدارشناسی در مواجهه با تاریخ ادیان بهره میگیرد (برای نمونه به مجموعهآثارهای «تاریخ ادیان» او رجوع کنید). در درسگفتارهای تاریخ ادیان، شریعتی، برخلاف نظامهای خودبنیاد و خودمحور تئولوژیک، سرچمشه همه مذاهب را نحوه هستی انسانی دانسته و در تحلیلهای پدیدارشناسانه خویش، ادیان را، اعم از بدوی و پیشرفته، سامی و غیرسامی، به منزله پدیدارهای تاریخیــ و نه آسمانی- تلقی میکند و مقوله دین را در کنار دیگر مقولات همچون هنر، عرفان، اسطورهها، خرافات،
علم و تکنولوژی نشانده، آنها را احوالات گوناگونی انسانی و برخاسته از نحوه هستی خاص آدمی برمیشمارد. تحلیلهای تاریخی و پدیدارشناسانهــ و نه تئولوژیک و الهیاتی- از خود اسلام و تشیع نیز از جمله دیگر مواردی است که رویکرد پدیدارشناسانه شریعتی را نشان میدهد. نتایج و پیامدهای کاربرد پدیدارشناسی وجودی و تاریخی در شریعتی برقراری دیالوگ میان غرب و شرق و میان سنت تاریخی و عقلانیت مدرن و ایجاد امکان دفاع از سنت تاریخی و تفسیری معنوی از جهان در روزگار سیطره عقلانیت مدرن، بدون صورت مدرن بخشیدن به ماده سنت تاریخی به واسطه رویکرد پدیدارشناسی تاریخی از جمله مهمترین دستاوردهای رویکرد پدیدارشناسانه شریعتی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.