|

زمینه‌های گفتاری رویکرد «شریعتی» به تاریخ

فاطمه صادقی

تاکنون در این مورد که «شریعتی» که بود و چه کرد، زیاد گفته شده. اما می‌شود مساله را از این زاویه هم مطرح کرد که شریعتی چه نمی‌توانست باشد و چه نمی‌توانست بیاموزد. به زعم من شریعتی را می توان با «هگل» مقایسه کرد. به همین منوال نسبت او با ایدئولوژی‌ای که به انقلاب و پیامدهای پساانقلابی منجر شد، تقریبا همان نسبتی است که میان آرای هگل و مارکسیسم به‌عنوان یک ایدئولوژی وجود داشت. اما درک این رابطه تنها از این منظر و موضع ممکن است که آدم‌ها و بالطبع متفکران را تا حد زیادی زندانی گفتارهایی بدانیم که در آن قرار دارند. به تعبیر «فوکو» این گفتار‌ها هستند که آدم‌ها را می‌سازند؛ نه برعکس. با اینکه در گفتار‌ها مشارکت می‌کنند، اما خود تابعی از آن‌اند. طرح این مساله به معنای نفی عاملیت و مسوولیت افراد نیست، بلکه به اين معناست که نمی‌شود افکار و اندیشه‌ها را برای پیامدهای منفی یا مثبتی که بعد پدید می‌آیند، به محکمه کشید. برای فهم زمینه‌های گفتاری شریعتی و فهم او، فهم گفتاری که او در ذیل آن می‌اندیشید و فهم معضله با پروبلماتیکی که آن گفتار شامل اندیشه‌های شریعتی در پاسخ به آن شکل گرفت، ضروری است. این پروبلماتیک یا معضله‌‌ همان «انحطاط» یا «افول» است که از قرن ۱۸ به این‌سو و بیشتر به دلیل اعتلا و ظهور غرب در جهان اسلام مطرح شد و سلسله پرسش‌هایی را در ارتباط با وضعیت جهان اسلام پیش می‌آورد: چرا ما (مسلمان، ایرانی یا شرقی) از نظر علمی، تکنولوژیک آگاهی و خودآگاهی، تفکر و وضعیت سیاسی و اجتماعی و اقتصادی عقب مانده‌ایم یا گرفتار انحطاط شده‌ایم؟ چرا وضع دانشگاه، سیاست، حوزه و غیره این است که هست؟ چطور می‌توان بر این انحطاط غلبه کرد؟ در واقع شریعتی بنا داشت تاریخ اکنون را بنویسد. معضله انحطاط از قرون ۱۸ و ۱۹ به این سو صورت جدی‌تری به خود گرفت و در آرای «سیدجمال‌الدین اسدآبادی» و بسیاری از نواندیشان و مصلحان در غرب و شرق جهان اسلام به صور گوناگون مطرح شد. اما به نظر می‌رسد در غرب جهان اسلام این معضله در کلیت آن و در قالب مفهوم «انحطاط» حدود یک قرن زود‌تر از شرق جهان‌اسلام (ایران) درک شد. حتی برخی معتقدند در دوره عثمانی این معضله زود‌تر از دیگر مناطق دنیای اسلام درک و به آن به صورت «انحطاط» اندیشیده شد. به نظر می‌رسد علت آن مواجهه مستقیم‌تری بود که در دوره عثمانی با این مفهوم به دلیل شکست در نبرد با دول غربی صورت گرفت. البته بحث در مورد این مفهوم و نحوه درک آن همچنان باز است و یکی از حوزه‌های مغفول مانده تاریخ اندیشه در ایران. با اینکه این معضل حدود دو سه قرن (سابقه آن بسته به توان فکری هر جامعه برای درک آن داشته است) بر اذهان مسلمانان، شرقیان، ایرانیان غلبه داشته است، اما هم نحوه درک آن و هم پاسخ به آن در هر جامعه و هر زمینه و زمانه‌ای متفاوت بوده است. برای مثال به نظر می‌رسد مورخان ناسیونالیست دوره پهلوی اول و نیز مورخان و متفکران سیاسی دوره مشروطه از این معضله درک متفاوتی داشتند. دست‌کم اینکه آن را به صورت تاریخی و در قالب «انحطاط» درک نمی‌کردند. بیشتر آن را در قالب عقب‌ماندگی و شاید هم افول درک می‌کردند. لذا پاسخ‌هایی هم که در ارتباط با این درک ارایه می‌دادند، با نسل‌های بعد متفاوت بود. بنابراین گفتارهای زیادی در ارتباط با نوعی درک از عقب‌ماندگی این معضله مطرح می‌شد که بسته به شرایط سیاسی و فکری زمانه، شکل و شمایل خاصی به خود می‌گرفتند. اهمیت شریعتی در این است که برای نخستین بار درک نسبتا جامعی از این معضله دارد و آن را به صورتی تاریخی و نه در قالب افول موقتی، بلکه به صورت تاریخی و در افق زمانی طولانی‌تری درک می‌کند؛ هر چند پاسخ شریعتی و نسل او در چنبره بن‌بست‌هایی ماند که آن درک را به ایدئولوژی رهنمون شد. به اين ترتیب اهمیت شریعتی بیش از اینکه در راه‌حل او به این معضله نهفته باشد، در درک آن به معنای هگلی و تاریخی نهفته است. هگل بر این باور بود که هر چه فعلیت یابد، می‌توان از آن برگذشت. شریعتی و برخی دیگر از هم‌نسلان او همچون «آل احمد» شاید برای نخستین‌بار در تاریخ ایران و با فاصله زمانی بیشتر نسبت به دیگر مناطق جهان اسلام توانستند تاریخ ایران را در کلیت آن ببینند و درک کنند. مواجهه شریعتی با تاریخ ایران و ارجاعات مکرر او به عهد صفوی از اینجا اهمیت دارد. بدین‌سان به نظر می‌رسد درک شریعتی از کلیت تاریخ ایرانی گسستی را با ماقبل و با کلیه صور تاریخ‌نگاری‌های پیش از خود رقم زد؛ هم در روش و هم در محتوا. گفتاری که شریعتی و هم‌نسلان او در آن زیستند و خود در آن مشارکت کردند، در پاسخ به این شرایط شکل گرفت. البته برای درک این گفتار و درک وجوه قوت و کاستی آن باید نه تنها درک شریعتی از معضله انحطاط را در نظر آورد، بلکه باید تجارب سیاسی و اجتماعی ناشی از کودتای ۲۸مرداد و پیامدهای سخت ناخوشایند آن را از نظر سیاسی و فکری برای جامعه ایران نیز در نظر گرفت. سرخوردگی شدید از احزاب سیاسی مثل حزب توده، شکست نهضت ملی و سرکوب سیاسی و فکری شدید دوره مابعد کودتا که در واقع خود تجلی انحطاط بود، در ساخت فکری نسل شریعتی و تبعات فکری آن تاثیر داشت. در پاسخ به این شرایط بود که گفتار «بازگشت به خود» به عنوان راه‌حلی برای بیرون آمدن از انحطاط و بن بست سیاسی مطرح شد. اما ایده بازگشت به خود در انتهای منطقی خود در بن‌بستی واقع شد که ناشی از‌‌ همان شرایط سیاسی و اجتماعی خاص بود. به تعبیر «برلین» در یک جامعه بی‌فرهنگ، ایدئولوژی جای تفکر را می‌گیرد. به همین منوال اندیشه شریعتی در چنبره شرایطی گرفتار بود که به‌نحوی گریزناپذیر، درک و تفکر او را از انحطاط و نحوه خروج از آن به نظریه تقلیل می‌داد. من نمی‌دانم خود شریعتی تا چه حد به این مساله آگاه بود، اما به نظر می‌رسد افکار خود او نیز وقتی پای عبور از معضله انحطاط در میان بود، تا حد زیادی قابلیت تبدیل به نظریه را داشت. این به آن معناست که شاید اگر شریعتی با جامعه دیگری روبه‌رو بود و در دل گفتاری دیگر می‌زیست و در آن می‌اندیشید، پاسخ او به معضله انحطاط به نحو دیگری رقم می‌خورد و پیامدهای دیگری به همراه داشت. ما نیز امروزه همچنان با معضله «انحطاط» مواجهه‌ایم؛ معضلی که ممکن است تا 300 یا 400 سال دیگر همچنان افق فکری و عملی ما را در سیاست و اندیشه شکل دهد و گفتارهایی ملازم با شرایط خاص سیاسی و اجتماعی ایجاد کند. لذا در درک شریعتی و برخی از هم‌نسلان او از این معضله شریک هستیم. با این حال به نظر می‌آید با توجه به شرایط متفاوتی که در آن به سر می‌بریم، به گفتار دیگری نیاز داریم؛ به گسستی دیگر. درک نارسایی‌ها و کاستی‌های راه‌حل شریعتی نیز تنها در مقطع زمانی‌ای ممکن است که آن راه‌حل به فعلیت در آمده باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.