روش و نگرش در تاریخنگاری شریعتی
تاریخ اکنون
عباس منوچهری
حوزه اندیشه سیاسی حوزهای است که اساسا به بررسی آرا و افکار یک متفکر و نسبت آنها با زمان خود یا تاثیراتی که از جنبه عملی دارند میپردازد. برای آشنایی با آرای یک متفکر، بر همه ابعاد تفکر او باید تسلط داشت تا بتوان در مورد او سخن گفت. طبیعی است که در مورد بسیاری از متفکران و شریعتی به صورت اخص، این وجه تاریخی و موضوع دانش تاریخ دارای اهمیت میشود؛ بنابراین از این منظر ما به بحث شریعتی و تاریخ میپردازیم. شریعتی در سنت و میراث ایرانی اسلامی مانند دو متفکر ایرانی و مسلمان، یعنی فردوسی و ابنخلدون از جهت اندیشهورزی تاریخآگاهانه استثناست زیرا ما شاهد فقدان تاریخآگاهی در شکل ایرانی اسلامی اعم از فلسفه، عرفان، فقه و... هستیم. تاریخ در تمامی این حوزهها مثلا در فقه بسیار مهم است. منظور ما دانستن تاریخ نیست. منظور تاریخی اندیشیدن است. در غرب هم در نحله پوزیتیویسم منطقی، حلقه وین و فلسفه تحلیلی، تاریخ و زمان موضوعیت ندارد اما در سنت هگل و هایدگر (بحث بین وجود و زمان) با هیستوریسیسم (تاریخيگری) مواجه هستیم. صحبت این نیست که شریعتی از این جنس است. او به اندیشیدن تاریخآگاهانه باور داشت. از نظر او هر موضوعی،
تاریخی دیده میشود، با دید تاریخی بررسی میشود و به نتیجهگیری عملی میرسد. شریعتی خود میگوید: «تاریخ در فرهنگ ما هنوز از مرحله حسی و ذهنی که همان مطلع بودن است فراتر نرفته است. او بین مطلع و مورخ فرق میگذارد. آن هم متفکرِ تاریخ آگاه. مطلع بودن یعنی جمع و ضبط با حس و حافظه و این نه یک نقص علمی که یک فاجعه اجتماعی است، یک فقر مهیب انسانی.» اگر قایل به سه ساحت در اندیشه شریعتی باشیم، یعنی وی را در عینحال که متفکری ایرانی است، متفکری جنوبی، مسلمان یا پسااستعماری و نیز متفکری عصری بدانیم (پروبلماتیک او، پروبلماتیک انسان امروز بوده است نه فقط پروبلماتیک ایرانی یا مسلمان یا جهان مستعمره) میتوان فکر تاریخی را در سه صورت اندیشه او یک بحث اصلی دانست. یعنی قوامدهنده تفکر او تاریخیاندیشی است. از سوی دیگر در سهگونه آثار او یعنی کویریات، اسلامیات و اجتماعیات تاریخیاندیشی محل پیوند این سه است. شریعتی به نقل از امرسون در پاسخ به این پرسش که تاریخ چیست؟ میگوید چه چیز تاریخ نیست؟ چه چیزی در زندگی انسان تاریخ نیست یا چه چیز در تاریخ است که در زندگی انسان نیست. هر مکتبی باید در مقدمهاش یک انسانشناسی تاریخی باشد.
او میگوید:«مجموعه صفاتی که انسان بودن را میسازد محصول تاریخ او است، مجموعه هر تاریخ مجموعه اندوختهها و ساختههایش است که نسلهای متوالی که من به آنها پیوستهام در جامعه من انباشتهاند و روح جامعه من را ساختهاند.» این مبحث در مورد هستیشناسی تاریخی است، یعنی آن چیزی که هست محصول یک تاریخ است. همه آنچه در گذشته من بوده است مستقیما در ساختمان فعلی من نقش دارد. آنها عوامل سازنده چگونگی من هستند. فرق من با دیگران در ماهیت من است اما این ماهیت در طول عمر ساخته نشده است. تمام تاریخ من است که در ساختن ماهیت من نقش داشته است.«تاریخ اکنون» را هایدگر مطرح کرده و سپس فوکو به آن پرداخته است. این اصطلاح در حوزه پستمدرن هم مفهومی مهم در تاریخنگاری است. نکته اصلی این است که با تاریخ اکنون مساله ما به عنوان روش تاریخنگاری، گذشته نیست. موضوع حال و اکنون است. چرا و چگونه اکنون؟ یعنی از اکنون به سراغ تاریخ میرویم تا پاسخی پیدا کنیم برای اینکه چرا اکنون اینگونه است. به جای تحلیل ایستای جامعهشناسانه، عبور از اکنون به گذشته و عبور از گذشته به حال مطرح است. این نوعِ نگارش شریعتی است. یعنی صرفا مباحث تجریدی مطرح
نمیشود. نگرش او مرتبط با مسایلی میشود که متفکر با آنها مواجه است. وی درد زمانه خود را ناآگاهی و درمان آن را آگاهی و داروی آن را«تاریخآگاهی» میداند. او تاریخ را یکی از زندانهای چهارگانه انسان و تاریخآگاهی را راه نجات از آن میداند. تاریخ برای او تبیین انتولوژیک اکنون است.«چرا هستم من آنگونه که هستم.» او از تعبیر «آغاز از پایان» استفاده میکند. یعنی از پایان سراغ تاریخ برویم. شریعتی اشراق تاریخی را مطرح میکند.«غربت غربی» سهروردی را که اثری غیرتاریخی است در هبوط، تاریخی بررسی کرده است. هیستوریسیسم شریعتی با هگل و مارکس متفاوت است. وجه مشترک هگل و مارکس این است که هر دوی آنها قایل به تاریخ به عنوان ضرورت هستند. یعنی تاریخ نمیتوانست جز این باشد. رابطه بین ضرورت و آزادی در هگل و رهایی در مارکس تاریخی است. هر دو میگویند انتهای این روند تاریخی آزادی و رهایی است و این روندی خوب است. اشراق تاریخی او در مقابل ماتریالیسم تاریخی مارکس و ایدهآلیسم تاریخی هگل ابدا قایل به ضرورت در تاریخ نیست. شریعتی به صراحت از امکانی بودن تاریخ صحبت میکند. اینکه فکر خودش بوده است یا تحتتاثیر هایدگر این مطلب را بیان
میکند، مشخص نیست. انسان موجودی امکانی است و چون تاریخ، فرآیندِ شدنِ انسان است، تاریخ هم امکانی است. در تاریخ اکنون، پرسش از چرایی اکنون میکنیم. نه هگل در انتها به آزادی رسید و نه مارکس به رهایی. شریعتی در تاریخانگاری اشراقی، ضرورت نمیبیند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.