|

نگاه

زبان‌های محلی و مدارس

شیرزاد عبداللهی

خبر ارسال یک بخشنامه از اداره کل آموزش‌وپرورش استان کرمانشاه به مدارس این استان، بحث‌هایی را درباره نسبت زبان مادری و زبان رسمی و اجرای اصل 15 قانون اساسی را برانگیخت. حرف و حدیث‌ها و شایعات به‌قدری بالا گرفت که جلال امینی مدیرکل آموزش‌وپرورش کرمانشاه به این خبر واکنش نشان داد و به یکی از سایت‌های محلی گفت: «ما هیچ مشکلی با زبان کُردی نداریم». وی در باره محتوای بخشنامه توضیح داد: «در برخی از این مناطق معلمان از گویش بومی و محلی در تدریس و محاورات خود در کلاس درس استفاده می‌کنند که این امر با اعتراضات فراوانی از سوی والدین غیربومی همراه بود مبنی بر اینکه اساتید در سر کلاس با گویش‌های محلی صحبت می‌کنند و بچه‌های ما متوجه نمی‌شوند.» امینی تصریح کرد: «زبان رسمی، کتاب و خط ما فارسی است، نمی‌شود در یک جای استان با گویش لکی یا جای دیگر ترکی و کلهری یا هورامی تدریس شود که با این اوصاف به دانش‌آموزان غیربومی یا فارس زبان ظلم می‌شود... در کلاس درس معلم موظف است که به زبان فارسی، تدریس کند.» امینی در واکنش به خبر برخی از سایت‌ها که این بخشنامه را ممنوعیت استفاده از زبان کُردی در مدارس استان کرمانشاه عنوان کرده‌اند، اظهار داشت: «این بخش نامه هیچ ارتباطی به زبان کُردی و منطقه خاصی ندارد و در آن از کلمه زبان کُردی استفاده نشده است بلکه مختص همه استان است و ما در استان کرمانشاه گویش‌های متعددی از جمله لکی، هورامی، کلهری، ترکی و... را داریم.» اصل 15 قانون اساسی به موضوع خط و زبان اختصاص دارد: «زبان‏ و خط رسمی‏ و مشترک‏ مردم‏ ایران‏ فارسی‏ است. اسناد و مکاتبات‏ و متون‏ رسمی‏ و کتب‏ درسی‏ باید با این‏ زبان‏ و خط باشد ولی‏ استفاده‏ از زبان‌های‏ محلی‏ و قومی‏ در مطبوعات‏ و رسانه‌های گروهی‏ و تدریس‏ ادبیات‏ آنها در مدارس، در کنار زبان‏ فارسی‏ آزاد است». آیا این اصل قانون اساسی اجازه می‌دهد که زبان مادری در مدارس مناطق قومی آموزش داده شود؟ آیا اگر ادبیات قومی و محلی در مدارس تدریس نشود، آموزش‌وپرورش قانون اساسی را نقض کرده است؟ پاسخ‌های متفاوتی به این سوال داده شده است. در این اصل به صراحت آمده که کتب درسی باید با خط و زبان فارسی باشد اما تدریس ادبیات قومی و محلی در مدارس آزاد است. منظور از ادبیات قومی و محلی چیست؟ در آذرماه سال 81، 13 نفر از نمایندگان مجلس ششم درخصوص اجرای اصل 15 قانون اساسی از وزیر وقت آموزش‌وپرورش سوال کردند. مرحوم بهاء‌الدین ادب، نماینده وقت سنندج به عنوان سخنگوی طراحان سوال گفت: «اصل‌ 15 قانون‌ اساسی‌ که‌ تدریس‌ زبان‌ اقوام‌ ایرانی‌ را در کنار زبان‌ فارسی‌ مجاز دانسته‌ و به‌ دولت‌ اجازه‌ داده‌ که‌ این‌ زبان‌ها مثل‌ زبان‌ کردی، آذری، بلوچی‌ و زبان‌های‌ دیگری‌ که‌ در کشور است‌ را تدریس‌ کنند، چرا تاکنون‌ دولت‌ به‌ این‌ کار نپرداخته‌... ما به‌ مشروح‌ مذاکرات‌ خبرگان‌ اول‌ رجوع‌ کردیم. در جلسه‌ بیست‌ و دوم‌ دوره‌ اول‌ مجلس‌ خبرگان‌ بحثی‌ بین‌ یکی‌ از نمایندگان‌ مجلس‌ خبرگان‌ اول‌ و رییس‌ جلسه‌ درخصوص‌ همین‌ اصل‌ که‌ آن زمان‌ اصل‌ 21 قانون‌ اساسی‌ بوده‌ مطرح شده‌ است. نماینده‌ محترم‌ پس‌ از تصویب‌ این‌ اصل‌ از رییس‌ جلسه‌ سوال‌ می‌کند که‌ آیا دولت‌ موظف‌ است‌ وسایل‌ و ابزار و امکانات‌ تدریس‌ زبان‌های‌ اقوام‌ ایرانی‌ مانند کتاب، میز و صندلی، کلاس‌ و معلم‌ را فراهم‌ کند؟ و پاسخ‌ می‌شنود که‌ موظف‌ است.» مرتضی حاجی در پاسخ نمایندگان با قرائت اصل 15 گفت: «تاکیدی‌ که‌ در این‌ اصل‌ است، یکی‌ بر این‌ است‌ که‌ کلیه‌ اسناد رسمی‌ و مکاتبات‌ باید با زبان‌ و خط‌ فارسی‌ باشد. دوم‌ اینکه‌ کتاب‌های‌ درسی‌ هم‌ حتما باید به‌ زبان‌ فارسی‌ باشد. اما اجازه‌ داده‌ شده‌ که‌ ادبیات‌ محلی‌ و قومی‌ در کنار زبان‌ فارسی‌ در مدارس‌ تدریس‌ شود. درواقع‌ تدریس‌ زبان‌ و ادبیات‌ محلی‌ برای‌ آموزش‌وپرورش‌ الزامی‌ و اجباری‌ نیست بلکه‌ گفته‌ شده‌ تدریس‌ این‌ ادبیات‌ آزاد است. بنابراین‌ اگر ادبیات‌ قومی‌ و محلی‌ در مدارس‌ تدریس‌ نشود، قانون‌ اساسی‌ نقض‌ نشده‌ است، چون‌ اجازه‌ آن را داده‌ است‌ و اگر تدریس‌ هم‌ شود، باز قانون‌ اساسی‌ رعایت‌ شده‌ است. اگر قرار باشد که‌ این‌ برای‌ آموزش‌وپرورش‌ تکلیف‌ باشد، خب،‌ باید یک‌ مرجع‌ قانونگذاری‌ مثلا مجلس‌ شورای‌ اسلامی‌ این‌ را تکلیف‌ کند... آموزش‌وپرورش‌ اعتقاد دارد که‌ آموزش‌ زبان‌ و ادبیات‌ اقوام، کمک‌ به‌ توسعه‌ فرهنگی‌ کشور و انسجام‌ و وحدت‌ ملی‌ را قوی‌تر می‌کند، در شورای‌عالی‌ آموزش‌وپرورش‌ موضوع‌ بحث‌ شد و در جلسه‌ مورخ‌ 1/9/1380 به تصویب‌ رسید، به‌ این‌ ترتیب‌ که‌ تدریس‌ ادبیات‌ محلی‌ در دوره‌ متوسطه‌ در قالب‌ دروس‌ اختیاری‌ بلامانع‌ است‌ و سازمان‌ پژوهش‌ و برنامه‌ریزی‌ آموزشی، موظف‌ شد که‌ عناوین‌ و محتوای‌ دروس‌ را... تهیه‌ و به‌ شورای‌عالی‌ پیشنهاد کند ... این‌ مساله‌ در شورای‌عالی‌ انقلاب‌ فرهنگی‌ هم‌ قبلا مطرح‌ بوده‌ است‌... کارهای‌ کارشناسی‌ و بحث‌های‌ کارشناسی‌ آن در شورای‌ فرهنگ‌ عمومی‌ هم‌ تمام‌شده‌ و آن شورا هم‌ تایید کرده، منتظر است‌ که‌ بیاید در شورای‌عالی‌ انقلاب‌ فرهنگی‌ مطرح و در آنجا تصمیم‌گیری‌ شود.» این بحث دیگر پیگیری نشد تا اینکه شورای‌عالی انقلاب فرهنگی در پنجم خرداد سال 88 ماده واحده «اختصاص و پیش‌بینی دو واحد درس زبان و ادبیات مربوط به زبان‌ها و گویش‌های محلی و بومی برای تدریس در دانشگاه‌های مرکز استان‌های ذی‌ربط» ‌را به تصویب رساند. براساس این مصوبه به وزارتخانه‌های علوم و وزارت بهداشت و دانشگاه آزاد اسلامی اجازه داده می‌شود که دو واحد درس زبان و ادبیات مربوط به زبان‌ها و گویش‌های بومی و محلی ایران مانند آذری، کردی، بلوچی و ترکمنی در دانشگاه‌های مرکز استان‌های ذی‌ربط را به صورت اختیاری ارایه و تدریس کنند. در اصل 15 قانون اساسی صراحتا تدریس ادبیات قومی و محلی در «مدارس» مطرح شده، با این حال مصوبه شورای‌عالی انقلاب فرهنگی فقط مجوز زبان و ادبیات قومی در دانشگاه‌های مراکز استان‌های ذی‌ربط را صادر کرده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.