|

پرسه‌ در حوالی «قلعه سیمون» اسلامشهر

فراموش‌شده‌گانیم

علی‌رضا کیوانی‌نژاد / عكس: خبرگزاري مهر

فراموش‌شده‌گانیم
«فروغ» گفته بود: «اینجا شکوفه‌های گُل مریم/ بی‌قدرتر ز خار بیابانند...» که قدر مسلم اگر امروز گذارش به این بیراهه می‌افتاد، می‌گفت «اینجا»ی شعر من، همین‌جاست؛ همین‌جا که «مریم» با آن روسری قرمزش، یله داده به کهنه‌درختی که ته‌مانده ذهنش وسط این صحرا، نقش پُررنگِ یک باغ است. اینجا تلخی فاصله میان تو و «مریم»های این ناکجاآباد را هزاران کندوی عسل هم شیرین نمی‌کند و شاید از همین‌روست که دخترک با دیدن تو و همراهت که در قاب نگاه او، ناخودآگاه، جا شده‌اید مثل ماهی‌ای که از «پاشویه» بیرون افتاده باشد، مشوش می‌شود و پناه می‌برد به کنج دنگال اتاقکش؛ اتاقکی که حکما به اندازه یک تنهایی است... از تهران که راه می‌افتی، چیزی در پستوی ذهنت قلقلکت می‌دهد، گاه مثل بختک می‌نشیند روی سینه‌ات و گاه، مانند مِجمر نور، عصای دستت می‌شود برای آب کردن برف خیالی زمین و بعد درست وقتی می‌رسی به میدان اسلامشهر و تازه اولین گُدار را رد می‌کنی و می‌خواهی لَختی نفسی تازه کنی، دوباره آن چیز که انگار تا الان حسابی خیس خورده، به قول «اخوان»، چون نفس که از گرم‌گاه سینه‌ات برون آمده، مانند ابری تاریک قد می‌کشد پیش چشمانت. مسیر را هم بلد باشی، باز گمش می‌کنی و باید دلخوش باشی به «بلد راه»ی که مسیر را نشانت دهد. کافی است به هر رهگذری که می‌رسی، جای «خانه دوست» بپرسی «قلعه سیمون» کجاست و همین می‌شود کلید راهت، بلدِ راهت: «میدان را دور بزن، برو به سمت تهران. وقتی رسیدی به اولین پل عابر...» این را مردی می‌گوید که پیراهن سفیدی به تن دارد و در کانکس فوریت‌های اورژانسِ ضلع شمالی میدان نشسته است. چهره‌اش از پشت آن توری دوده گرفته، چندان مشخص نیست اما آنقدر مودب است که به خودت اجازه دهی باقی نشانی را هم دقیق بپرسی: «درست آمده‌ای. به آنجا که رسیدی برو سراغ دِه‌عباس. دو تا دهکده دارد: کَرَک و قلعه سیمون. بقیه راه معلوم است.» میدان را که دور بزنی و حوالی ظهر یک روز غبارآلود تهران باشد، دله‌دزدی‌های آفتاب بی‌رمق زمستان دلت را خوش می‌کند به اینکه شاید پشت این هیچستانی که قرار است به آن برسی، هوا اندکی بهتر باشد و همین هم می‌شود و وقتی ماشینت می‌افتد در چم‌وخم جاده‌ای که نشانی‌اش را گرفته‌ای، آفتابی که مدام خودش را روی جاده، گاه‌وبی‌گاه ولو می‌کند پناه می‌برد پشت غباری منحوس که حتی پریان راهزن یا همان هنرمندان- به تعبیر نیچه- از توصیفش عاجزند. نرسیده به درخت... جاده را صاف می‌گیری و باید دنبال «کاج» باشی. نشانی بی‌شباهت به نشانی شعر «سهراب» نیست: «نرسیده به درخت/ کوچه‌باغی است...» با این تفاوت که اینجا خبری از کوچه‌باغ نیست. به بریدگی «کاج» می‌رسی و بعد آنچه می‌بینی تلی از خاک است؛ همان خاک که گاه خنده می‌کند و گندم می‌دهد و گاه، گهواره عقربی می‌شود که شب گذشته روی پای بچه‌ای سُریده بود و بچه شانس آورد که در این برهوت، اقتضای طبیعت کژدُم گُل نکرد و بچه را نزد. اینجا «قلعه سیمون» است، کوچه‌باغی که نه‌تنها سبز نیست بلکه سبز بودن در پیشانی‌نوشت مردم اینجا، کابوسی هولناک است، احتمالا. از ماشینت که پیاده شوی، سنگینی نگاه کسانی را حس می‌کنی که تا صبح آغوش‌شان را بدهکار فرزندان‌شان هستند، از بس که از خواب می‌پرند و دوباره می‌خوابند. و مریم با آن روسری قرمز احتمالا همیشه پیشاهنگ این مردم است که مثل خورشید زمستانی تهران، گاه از زیر غبار، به زور هم که شده سرک می‌کشد و خودی نشان می‌دهد. سینه‌کش یک تپه را باید بگیری و بالا بروی تا برسی به مردی که آن بالا ایستاده و پیراهن سورمه‌ای تمیزی دارد و شلواری خاکستری و چهره‌اش داد می‌زند سنخیتی با اهل این قلعه ندارد، ظاهرا. باطن قضیه گویا چیز دیگری است: «کمکی از من ساخته باشد در خدمتت هستم.» این اولین جمله‌ای است که آن مرد می‌گوید. بعد خودش را معرفی می‌کند و تو و همراهت را که هجوم آورده‌اید به چُرت این کوچه‌باغ، از زیر فشار نگاه دیگران نجات می‌دهد: «حاج‌احمدی هستم.» سرگرم حرف زدن که می‌شوی، نم‌نمک دیگران هم جلو می‌آیند و گشاده‌رویی این مرد خوش‌مشرب، راه را برای حرف زدن بقیه هم باز می‌کند و آنها مثل همان که تا تَرکِ اناری را دیده بود و دستش فواره خواهش شده بود، بی‌مقدمه از تاریخ این قلعه می‌گویند؛ جایی که همه با هم برابرند و عده‌ای برابرتر! حاج‌احمدی مریم را هم صدا می‌زند: «بیا مریم. بیا جلو.» مریم اما امتناع می‌کند، می‌رود توی یک درگاه‌واره معذب می‌ایستد که اساس‌اش، دو دیرک چوبی است و یک پتو هم روی‌اش؛ در قاموس قلعه سیمون، این یعنی درِ یک خانه. حاج‌احمدی که اینجا کارگاهی دارد رشته کلام به دست می‌گیرد: «این‌که آمده‌ای برای گزارش نوشتن خوب است. ولی خیلی‌ها می‌آیند و می‌روند و این مردم را سوژه فیلم و عکس خود می‌کنند که چی؟ که شاید جایی برایشان سوت بزنند و جایزه بگیرند. ولی به این فکر کرده‌ای که چه باری از دوش این مردم برداشته می‌شود؟ هیچی. اینها هر روز در فقر و تنگدستی‌شان بیشتر فرو می‌روند و کسی قدمی برایشان برنمی‌دارد...» حالا دیگر مریم در آن درگاهی هم دیده نمی‌شود و جایش را می‌دهد به پسربچه‌ای که دو، سه سال بیشتر ندارد. حاج‌احمدی که حس کرده حرف‌هایش باید از دهان آدم‌های اینجا شنیده شود پای کربلایی را می‌کشد وسط. کربلایی با مو و سبیلی جوگندمی و کُتی مندرس بی‌هیچ تعارفی رشته کلام می‌گیرد به دست: «ما اینجا مالک نیستیم. هر کسی اسمی روی ما می‌گذارد. یکی می‌گوید اینها کولی هستند و دیگری می‌گوید خانه‌به‌دوش. راستش مهم نیست چه اسمی داشته باشیم، مهم این است که وقتی می‌خواهند کاری برایمان بکنند، درست انجام دهند و ما را از این فلاکتی که داریم، بیرون بکشند. این را ببین- به یک دستشویی اشاره می‌کند که احتمالا تنها سازه‌ای است که اینجا در و پیکر دارد- همین چندوقت پیش گفتند قرار شده برایتان امکاناتی فراهم کنند. شب آمدند دور این دستشویی دیوار کشیدند و خلاص. واقعا همین بود آن امکاناتی که ما نیاز داشتیم؟» گزمه، سخنگوی رسمی قلعه ‌ پیرمرد، که شور و شعفش در توصیف تاریکی‌های این کوچه‌باغ، بی‌شباهت به شور و نشاط «زوربای یونانی» نیست یکهو از گفتن بازمی‌ایستد و تریبون را می‌سپارد به گزمه، خانمِ گزمه که گویی سخنگوی رسمی این قلعه است. گل‌های آبی روی چارقد سفید خانم گزمه هم حواست را پرت نمی‌کند یا حتی آن ترکه که دستش گرفته و مدام اردک‌های سفید را کیش‌کیش می‌کند. اگر می‌شد که حواست را دستت بگیری و پرتابش کنی، باز می‌افتاد همین‌جا، جلوی پای همین خانم گزمه که حالا میداندار ‌شده و می‌بردت به دنیایی که انگار مردمش از خوش‌باوری، محبت آرزو می‌کنند: «فامیل من گزمه است. اینجا برای این مردم که من هم جزوشان هستم، کسی کاری نمی‌کند. یعنی نمی‌خواهند که بکنند. دولت می‌اندازد گردن شهرداری و شهرداری هم می‌اندازد گردن دولت. این وسط ما شده‌ایم عروسک خیمه‌شب‌بازی...» پسرک سیه‌چرده‌ای هم به این جمع اضافه می‌شود و خودش را می‌چسباند به پای خانم گزمه و خاله صدایش می‌زند. یکی از دمپایی‌هایش آبی است و دیگری سفید. بعد دوباره خانم گزمه ادامه می‌دهد: «ما اینجا حداقل‌ها را هم نداریم. خودم چندبار با مسوولان حرف زده‌ام. نشد که نشد. هر کسی کمکی از دستش ساخته باشد، یعنی همین آدم‌های دوروبر، دریغ نمی‌کنند ولی خب، مشکلات ما یکی، دوتا نیست. همین آقای حاج‌احمدی که اینجا ایستاده تا حالا کلی در حق ما خوبی کرده. ما الان در زمین‌های او زندگی می‌کنیم ولی پول آب و برقش را او می‌دهد.» حاج‌احمدی سرخ شده است. خانم گزمه می‌گوید: «خلاصه آقا، ما را اینجا فراموش کرده‌اند. گاهی با خودم فکر می‌کنم که اگر افغان بودیم وضعیت بهتری داشتیم.» بعد یادت می‌رود به خانم گزمه بگویی که تیرماه سال‌جاری، فرماندار محترم آمد و قرار بود به مشکلات این مردم رسیدگی کند اما نتیجه‌اش تنها ارسال خبری دویست‌وپنج کلمه‌ای بود- منهای تیترش- که در آن فرماندار، غلامحسین آرام، تاکید کرد: « شناخت کامل از مشکلات مردم و انتقال صحیح و به موقع آن به مسوولان می‌تواند در راستای رفع این موارد بسیار مثمرثمر باشد.» همین و بعد؟ دو میلیون دادم و الان... کربلایی، خانم گزمه و حاج‌احمدی ایستاده‌اند و چند بچه قدونیم‌قد هم توی دست‌وپا می‌پلکند. خانم دیگری با چارقدی زرد می‌آید و کنار خانم گزمه می‌ایستد. نگاهش پُر از هیچ است ولی توی دلش این‌قدر واژه تلنبار کرده که به اشاره‌ای بریزد بیرون: «بیا توی خانه را ببین. بعد خودت بگو که می‌توانی اسمش را بگذاری خانه یا نه. ما دزد یا خلافکار نیستیم. فقط دست‌مان تنگ است. این جرم است؟» و بعد پاهایت که انگار توش‌وتوان حرکت ندارند، تو را کشان‌کشان می‌برند به آنجا که اسمش را گذاشته‌اند خانه. تا برسی به آن آلونکِ خانه‌نما، حاج‌احمدی می‌گوید: «من برای زمین خودم قولنامه دارم. خیلی قدیمی است؛ این‌قدر که اگر دستت بگیری می‌ریزد زمین. سال هفتادوپنج باز هم برای این زمین‌ها دو میلیون تومان پرداخت کردم به مجتمع اقتصادی (...) و حالا مانده‌ام چه کنم. نه اجازه می‌دهند بسازم نه تخریب کنم. اینجا زمین زراعتی هم هست و من ناچارم دست‌کم برای حفظ همین آدم‌ها هم که شده نگذارم از زمین من بروند.» حالا رسیده‌ای به درگاه خانه. باید دق‌الباب کنی؟ نه لازم نیست. باد شوخ‌وشنگ پرده نارنجی را کنار می‌زند و این پرده یعنی در؛ وسيله‌اي که این آلونک را از تمام صحرا جدا می‌کند. سقف، چیزی نیست جز تمام خرت‌وپرت‌هایی که می‌توانند جلوی باد و باران را بگیرند: از نایلون گرفته تا سبد و گونی و احتمالا خاک و گَوَن. دست راستت، آنجا که باید سرت را مثل بوکسورها بدزدی، یک یخچال است، قدیمی و داغان. اینجا آشپزخانه است ولی خبری از اجاق و پخت‌وپز نیست. گوشه سمت چپ، آنجا که سایه‌ات راهش را گرفته و رفته، اتاق دیگری است که مریم با آن روسری قرمز و پدر و برادرش- شاید- نشسته‌اند. خانم گزمه هم پشت سرت می‌آید تو و زنی که توی آن به‌اصطلاح اتاق بوده، هم‌کلام خانم گزمه می‌شود: «خسته نباشی. درباره اینجا چه بگویم؟ اینکه دیشب عقرب روی پای این بچه بود و شانس آوردم که نزد. با دست پرتش کردم آن طرف. اینجا را ببین. از اینجا می‌توانی آسمان را ببینی. خب الان آسمان مهربان است ولی وقتی باد و باران باشد که دیگر عزای ماست. وقتی هم که باران نباشد، تمام خاک این صحرا جمع می‌شود همین یک گُله‌جا.» می‌پرسی وسیله گرمایش شما چیست: «چه باید باشد؟ چراغ نفتی. ما که خانه نداریم که گاز داشته باشیم.» و پشت‌بندش خانم گزمه: «من چندروز پیش یک مار دیدم روی دیرک خانه‌ام. از سقف آویزان شده بود این هوا. اول با جارو زدم و بعد کشتمش. اینجا برای ما طبیعی است ولی نمی‌دانیم تا کی باید به این وضع ادامه دهیم.» این چند نفر... پای حساب و آمار و ارقام که در میان باشد بازهم باید از این خانم گزمه سوال کنی که حالا دیگر چارقدش را زده زیر بغل و با تو از آن آلونک آمده بیرون: «ما اینجا 140 نفر هستیم. اصالتا سیستانی هستیم ولی پدران‌مان بزرگ‌شده گرگان بودند و بعد هم که ما راهی اینجا شدیم. ممر درآمد ما کشاورزی است. روی همین زمین‌ها اگر کسی بخواهد کار می‌کنیم و بعد به ما پول می‌دهند. از بامیه گرفته تا فلفل و گوجه، هر چه بشود می‌کاریم.» و باز همان بچه که خانم گزمه را خاله صدا می‌زد و معصومیتش تو را یاد «اولدوز» داستان «صمد» می‌اندازد، می‌چسبد به پایش و تو یاد مدرسه و درس و مشق می‌افتی: «راستی این بچه‌ها مدرسه می‌روند؟» گزمه با تمجمج می‌گوید: «مدرسه؟ واقعا فکر می‌کنی اینجا مجالی برای درس خواندن باشد؟ ما بچه قنداقی را هم می‌بریم سر زمین بلکه عصای دست باشد. این حرف‌ها کدام است آقا. بعد هم باید مراقب همین‌ها باشیم. آن طرف را ببین. پشت آن دیوارها. دیروز شنیدم آدم‌های خلافکاری آمده‌اند. می‌ترسیم کار دست‌مان بدهند. ما سر و شکل زندگی‌مان این‌جوری است ولی خلافکار نیستیم. این را حتما بنویس.» بعد کربلایی می‌گوید: «شنیده‌ام شمس‌الله گفته می‌خواهد زمینش را بفروشد. گفتم اگر خواست بفروشد ما برویم جلو ولی بعد دیدم کلا روی هم مگر چقدر داریم که بتوانیم یک‌کف دست زمین بخریم. از خیرش گذشتم.» و پیش‌پیش بچه‌ها راه می‌رود. شاید به این فکر می‌کند که اتاقی داشته باشد اندازه من و تو برای خواب. و من و تو کی‌ می‌دانیم که چه زجری دارد بیدار شدن در خانه‌ای که خالی از خواب است... بیت آخر شعر سفر مریم و خانم گزمه، کنار همان کهنه‌درخت وسط صحرا ایستاده‌اند، مریم تلخندی به لب دارد، ایضا خانم گزمه. کربلایی هم سیگاری گیرانده و مشغول است و حاج‌احمدی هم رفته توی کارگاهش. خیلی‌های دیگر برایت دست تکان می‌دهند. خداحافظی نمی‌کنی چون خیلی چیزها را اینجا جا گذاشته‌ای و باید برگردی. پسرکی که نشسته روی زمین و خاک‌بازی می‌کند، چند قدم دنبالت می‌آید و بعد می‌ایستد تا تو دست‌کم یادت بماند آنها در حافظه تاریخی این شهر دود و آهن، جایی ندارند. تا یادت بماند که حق با معلم شعر «دیکته» بود: «تا شب جمعه آینده/ مشق‌تان این باشد/ که پدر دندان دارد/ اما نان ندارد بخورد.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.