|

یادداشتی درباره کتاب « شاهنامه و پژوهش‌های تازه»

یک کتابخانه

کوروش دوستدار

نوشتن درباره شاهنامه جز آنکه پژوهیدن فرهنگ و تاریخ ایران و ایرانیان است کمکی است ارزنده به بقا و ابقای ایران. در چنین روزگار صعب و در میانه این بوالعجب کارها که بر آب و خاک ما می‌رود چه بهتر که کسی سودای زنده کردن نام فردوسی بدارد و کتابی درباره شاهنامه منتشر کند. یک مورد از چنین کار ارجمندی به‌تازگی از سوی نشر پایان به بازار کتاب عرضه شده و نام این کتاب « شاهنامه و پژوهش‌های تازه » است و ترجمه پنج مقاله است که در همین سال‌ها در انگلستان منتشر شده و نویسندگان آنها هر یک از صاحبنظران در فرهنگ و تاریخ ایران شناخته می‌شوند. مقاله‌های کتاب چنان که از عنوان آن برمی‌آید پژوهش‌هایی است در شاهنامه. پژوهش‌هایی خواندنی که هم برای خواننده معمولی آموزنده است و هم به کار اهل نظر و پژوهش می‌آید. یکی از مقاله‌ها بحث جالبی است درباره ربط شاهنامه و سرنوشت سراینده آن به سلطان محمود غزنوی. نگارنده مقاله می‌گوید که مقام و مقبولیت این کتاب سترگ خلاف نظر عامیانه رایج، چندان ربطی به سلطان غزنوی ندارد و بلکه مدت‌ها پیش از آنکه کتاب به بارگاه سلطان راه یافته باشد جای والایی در میان عموم مردم پیدا کرده بود. مقاله دیگر به چند و چون نگارگری در شاهنامه پرداخته و مخصوصا این معما را واکاوی کرده که نخستین نگاره‌ها از داستان‌های شاهنامه کم و بیش 300 سال پس از سرایش و رواج کتاب و در حدود سال‌های حاکمیت مغولان بر ایران باب شد. مقاله سیاووش و ایزد نباتات، بررسی تطبیقی این شخصیت افسانه‌ای ایرانی است با برخی از خدایان افسانه‌های اقوام دیگر که نمادهای رویش شناخته می‌شوند. این مقاله‌ای است ساده، جاندار و محکم. اما دو مقاله دیگر که از هر جهت نو و بسیار خواندنی‌تر و آموختنی‌تر است یکی بررسی سفر اسکندر به کعبه در نگاره‌هایی است که از این سفر بر جا مانده است. این مقاله در ذات دگرگونی‌هایی جست‌وجو کرده که در خلال سده‌ها وارد نگاه و دریافت نگارگران از این داستان شده است. سپس به چرایی و تفسیر این دگرگونی نگاه‌ها پرداخته است. بازپسین مقاله هم تحلیل محتوای نقوش پارچه‌های گرانبهایی است که شاهان صفوی به هدیه به دربار تزار روس می‌فرستادند. نقوش پارچه‌ها از نظر نویسنده مقاله با اوضاع حکومت صفوی مرتبط بوده است. آن گاه که صفویان در موقع ضعف بوده‌اند قهرمانی که بر پارچه‌های نفیس نقاشی شده ـ و کسی نیست جز هوشنگ شاه باستانی ایران به گزارش شاهنامه ـ در حالت بین چیرگی و شکست در شکارگاه است. وقتی حکومت صفویه نیازمند کمک روسیه بوده این نیاز با نقش خوردن حالتی دیگر تعریف می‌شده و بر همین روال، هر نقشی بیان حالتی از حاکمیت بوده است. قدرت فکر و نیروی تحلیل نویسنده این مقاله بیش از بقیه مقاله‌ها سزاوار ستایش است و جا دارد که هر خواننده از آن بیاموزد و بلکه این طرز فکر و اسلوب تحلیل را در ضمیر خویش حک کند. علاوه که، این مقاله نکته‌های خوبی از تاریخ روابط ایران با عثمانی و روسیه هم در بر دارد. کتاب با ترجمه روان «محمود فاضلی بیرجندی» به فارسی درآمده است. او مترجمی است که زبان فارسی را نسبتا خوب می‌شناسد و وسواس دارد تا مبادا زبان مبتذل روزمره به کارش راه یابد. این دقت، بر ارج کتاب می‌افزاید. کتاب در 136 صفحه چاپ و منتشر شده است. این مقاله‌ها به گفته استاد نکته دانی، هر مقاله‌اش یک کتاب است. می‌توان به پیروی از سخن نغز آن استاد گفت که در این روزگار کمیابی کتاب خوب، چنین کتاب‌هایی هر کدام، یک کتابخانه است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.