|

هیاهوی بسیار برای هیچ

بهنام اوحدی

چند سالی است که کوس رسوایی «تقلب» در پژوهش‌های علمی و مقالات تحقیقاتی به صدا درآمده است. کار تا آنجا بالا گرفته که فهرست سیاهی از نام‌های متقلبان سال‌های گذشته فراهم شده و در وب‌سایت‌هایی نیز درج شده است. شگفت آنکه در این وب‌سایت‌ها نام شمار فراوانی از نام‌آوران ایرانی و جهان سومی پهنه پژوهش به چشم می‌خورد. مقاله‌سازی به شیوه‌های گوناگونی انجام شده و می‌شود. مقاله ساختن از پژوهش‌های انجام نشده، دست بردن در آمار به منظور معنی‌دار ساختن فرضیه موردنظر، ضرب کردن شمار نمونه در دو تا 10، کپی پیست کردن بخش‌های گوناگون از دیگر مقالات و... از جمله راهکارهای اینان بوده است. کار به جایی رسیده که هم‌اکنون افزون بر تحریم‌های علمی و فرهنگی موجود، نرم‌افزارهای گسترده‌ای برای هویدا ساختن تقلب جهان سومی‌ها و از جمله ما ایرانیان در ارایه مقالات پژوهشی به کار گرفته می‌شود. هر چند ریشه و سرچشمه نخست «تقلب» در امر پژوهش، همانا ویژگی‌های شخصیتی و سرشت خلقی «شبه پژوهشگر» است، اما عامل بنیادین آن نبود اهمیت لازم به امر پژوهش در ساختار آموزش و پرورش و آموزش عالی این مرز پرگزند بوده است. دانش‌آموزانی که دانشجویان فردا هستند، از آموزش لازم در زمینه اهمیت و جایگاه پژوهش و تحقیق برخوردار نبوده و نیستند. در سال‌های نخست دانشجویی نیز نه تنها نقش پژوهش در پیشبرد جایگاه شغلی آینده فرد شناسانده نمی‌شود، بلکه مساله به دو واحد آشنایی با روش تحقیق و کار کارگاهی، باری به‌هرجهت محدود شده و پایان می‌یابد. دانشجو باید با ارایه پایان‌نامه دانش آموخته شود و در این راستا باید مقاله‌ای نیز برای ارتقای استاد آماده و ارایه کند. دانشجوی بیگانه با نظام پژوهش، به هر ابزار و راهکاری پناه می‌برد تا کار دشوار پایان‌نامه انجام شده و مقاله‌ای نیز از آن بیرون آورده شود تا نمره لازم را بستاند و دانش آموخته شود. اگر دانشجو چشم‌انداز مهاجرت و ادامه تحصیل در کشورهای پیش‌تاخته را داشته باشد، سودای بیشتری از پژوهش در سر دارد اما در این راستا، بحث کمیت مقالات داغ‌تر از کیفیت آنهاست. دانشجو می‌کوشد تا با همراهی استاد، چاپ مقالات در مجلات گوناگون را بیازماید. تحریم علمی - فرهنگی از یک‌سو و مساله ملی - منطقه‌ای از سوی دیگر کار را دشوار ساخته، اما برخی استادان تیزهوش کار را آسان ساخته‌اند و با کمک لابی‌های عربی- آفریقایی مجلات کم اعتبار اما دارای امتیاز پژوهشی را در آن سرزمین‌ها رسمیت بخشیده و اعتبار «‌ای‌اس‌ای» لازم را برای خود و دانشجوی پیش برنده پژوهش به چنگ می‌آورند. اینگونه است که دانش‌آموخته جوان چندین و چند مقاله مثلا معتبر و شناخته شده دارد، اما طی روند پذیرش در همان ماه‌ها و سال‌های نخست از روند آموزش و پژوهش دانشگاهی حذف می‌شود چرا که طشتش از بام فرو افتاده است! روند ارتقای استادان، بسیار بیش از رویکرد آموزشی آنان به رویه پژوهشی‌شان وابسته است. بی‌گمان ساختار آموزش عالی با نیت خوش و برای اهمیت بخشیدن به تحقیقات علمی این راهبرد را برگزیده است، اما همین پنداشت خوش در شوره‌زار اجتماعی بیمار و ناهنجار به بیراهه می‌رود و روند تقلب را این‌بار نه فقط در دانشجویان، که در دانش‌آموختگانی که جایگاه آموزگاری و استادی دارند، فراگیر می‌سازد. هزار البته این دربردارنده همه استادان دانشگاه‌های ایران و جهان سوم نیست، اما در شمار قابل‌تاملی از آنها به چشم می‌خورد. بسیاری از دانش آموختگان علوم انسانی، پزشکی، مهندسی و هنر که سمت استادی دانشگاهی نداشته و در بخش خصوصی به کنش می‌پردازند، توان بالقوه انجام پژوهش را دارند، اما با دیدن این فضای بیمار و ناهنجار پژوهش و نیز نداشتن هیچ‌گونه دستاورد مادی و معنوی شغلی برای همیشه پژوهش و تحقیق را بدرود می‌گویند. چنین است که بخش خصوصی که سال‌هاست در دنیای امروزی اهمیت چشمگیر پیدا کرده است، به کلی از ساختار پژوهش کشور کنار گذاشته می‌شود در صورتی که هر شرکت، مطب، رادیولوژی و آزمایشگاه خصوصی می‌تواند پدیدآورنده مقالات و کتاب‌های بسیار باشد اما مساله نخست، مبارزه با فرهنگ تقلبی ‌است که در جای‌جای اجتماع ما پیدا و پنهان است تا این فرهنگ برجا باشد. نظام پژوهش ما نیز آلوده به آن است، چرا که دانشجویان و دانش آموختگانمان از همین اجتماع ریشه و سرچشمه گرفته و با همین فرهنگ رشد و پرورش یافته‌اند. اهمیت بخشیدن دوباره به امر سرنوشت‌ساز آموزش و پررنگ ساختن آن در شیوه ارتقای استادان دانشگاهی می‌تواند به این «هیاهوی بسیار برای هیچ» پایان بخشیده و بهبود نظام آموزشی دانشگاهی را جایگزین پیش‌جویی در شمار مقالات چاپ شده سازد. اما بی‌گمان آنچه نقش نخست در پیرایش و پالایش ساختار پژوهش‌های علمی در این سرزمین دارد، همانا درمان- و نه مبارزه - فرهنگ تقلب است. فرهنگی که به پررنگ و نابهنجار بودن ویژگی‌ها و اختلالات شخصیتی «کلاستر بی» در اجتماع ما برمی‌گردد. خوشبختانه برگردان کتاب‌های معتبر بین‌المللی مربوط به اختلالات شخصیتی با کتاب «عشق ویرانگر» آغاز شده و با کتاب‌های در دست انتشار دیگر پی گرفته شده است. آشنایی ملی با ویژگی‌ها و اختلالات شخصیت، گام نخست در چاره‌جویی و درمان این ویژگی‌ها و اختلالات است که ریشه و سرچشمه فرهنگ تقلب هستند. فرهنگ تقلبی که به خوبی در سریال «شب‌های برره» و «قهوه تلخ» به نقدی طنزآلود کشیده شد. «راستی» و «درستی» از پندها و آموزه‌های اسلامی و ایران باستان بوده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.