تامین اجتماعی دولتی
مهدی الیاسی
1- سابقه تامین اجتماعی در ایران به تصویب اولین قانون استخدامی کشوری در سال ۱۳۰۱ بازمیگردد. در این قانون مواردی جزیی از تامین اجتماعی به چشم میخورد. با تاسیس وزارت کار در سال ۱۳۲۸، تاسیس صندوق تعاون و بیمه کارگران، بخشی از وظیفه این وزارتخانه شمرده شد. با وقوع انقلاب اسلامی در قانون اساسی جمهوری اسلامی، مبحث تامین اجتماعی ذیل فصل حقوق ملت طرح شد. در اصل ۲۹ این قانون آمده: «برخورداری از تامین اجتماعی برای بازنشستگی، بیکاری، ازکارافتادگی، بیسرپرستی، حوادث و سوانح و نیاز به مراقبتهای بهداشتی و درمانی به صورت بیمهای و غیربیمهای حقی همگانی است و دولت موظف است خدمات و حمایتهای فوق را برای یکایک افراد فراهم کند.» در دوران پس از انقلاب علاوه بر سازمان تامین اجتماعی، برخی نهادهای انقلابی چون کمیته امداد، بنیاد مستضعفان و بنیاد مسکن انقلاب اسلامی به ارایه خدمات ضروری و رفاهی چون پرداخت مستمری، ارایه خدمات آموزشی، ارایه پوشاک و مواد غذایی، ساخت مسکن و سرپناه و ... به اقشار آسیبپذیر مشغول شدند. در دهه 70 وزارت رفاه و تامین اجتماعی با هدف هماهنگسازی و ایجاد مدیریت واحد و تدوین نظام جامع تامین اجتماعی تشکیل
شد. در ورای تمامی تحولات حقوقی در حوزه تامین اجتماعی به وضوح عیان است که ناکارآمدی حقیقی نظام تامین اجتماعی در ارایه خدمات است. خدمات تامین اجتماعی در کشورهای مختلف شامل حمایت فرد در برابر بیکاری و از کارافتادگی، برخورداری عمومی از خدمات بهداشتی و درمانی، برخورداری از خدمات آموزشی و برخورداری از سرپناه میشود. آنچه در ایران آشکار است بیپناه بودن فرد آسیبپذیر در تمامی این چهار حوزه است: بیکاری و مشکلات پس از آن که گاه به نابودی خانواده و ایجاد معضلات اجتماعی چون اعتیاد و بزهکاری میانجامد، بیماریهای صعبالعلاج که بار مالیاش، خانوادهها را زمینگیر و در بسیاری از موارد به زیر خط فقر سوق میدهد و نظام ناکارآمد و گران آموزشی، همه از مواردی است که جامعیت و کارآمدی سیستم تامین اجتماعی در ایران را مخدوش کرده است. در عموم موارد، بیپناهی و استیصال، نتیجه محتوم آسیبدیدگی اجتماعی و اقتصادی در کشور است. 2- لزوم تامین اجتماعی همزاد با الزامات صنعتی شدن است. صنعتی شدن در کنار تولید انبوه امکانات، عوارضی مانند بیکاری، درخواست تعطیلات هفتگی و حق برخورداری از مرخصی، تعیین میزان ساعت کار معقول در روز، رسیدگی به
حوادث ناشی از کار، بازنشستگی پس از سنوات معینی از کار کردن و ... دارد. اولین طلیعه شکلگیری نظام تامین اجتماعی به اواخر قرن ۱۹ و اوایل قرن ۲۰ مربوط میشود. در سال ۱۸۸۱ و در زمان صدارت بیسمارک در آلمان، نخستین قانون بیمههای اجتماعی به تصویب رسید. مطالبات کارگری در عموم کشورهای صنعتی، سرانجام به توافق و موازنه میان الزامات تولید و حقوق کار انجامید. بحران ۱۹۳۰ به نقطه عطف تاریخ تامین اجتماعی بدل شد. بحران اقتصادی بر گستره بیکاری و بیماری افزود و ضرورت تامین اجتماعی را در پیشگیری از بحرانهای اجتماعی و سیاسی عیان کرد. اصطلاح تامین اجتماعی نخستینبار در لایحه سال ۱۹۳۵ دولت آمریکا به کار گرفته شد. 3- در جهانی زندگی میکنیم که در آن سوسیالیستها به گسترش حوزه مداخله دولت میاندیشند، لیبرالها کوچکسازی دولت را ضروری میدانند و آنارشیستها انحلال دولت را مدنظر دارند اما در ورای منازعات دیرپای ایدئولوژیک، باید به مخرج مشترکی اندیشید که کرامت فرد را نه به عنوان آرمانی سیاسی که به عنوان بخشی از یک برنامه سیاسی در متن یک پراتیک موثر به عرصه آورد. درگذار به تجدد از صنعتی شدن گریزی نیست. از سویی دیدن ضرورت توسعه
صنعتی که به بازار آزاد به مثابه مکانیسمی برای انباشت سرمایه نیاز دارد و از سوی دیگر دیدن ضرورت یک نظام کارآمد تامین اجتماعی که خارج از مکانیسم بازار و با باور به انسان همچون غایتی فینفسه از حقوق وی دفاع کند. میتوان پرسید آیا تامین اجتماعی در تاریخ معاصر، یاریگر صنعتی شدن کشور بوده یا صرفا زایدهای است ناکارآمد بر پیکر اقتصاد دولتی؟ به نظر میرسد سلطه دولت بر سازمان تامین اجتماعی آن را به زایدهای بدل کرده که صرفا بر حجم دولت افزوده است و ناکارآمدیاش گریبانگیر بیمهشدگان است. دولت در ایران با تسلط بر سازمان تامیناجتماعی، عملا به در اختیارگرفتن وجوه واریزی نزدیک به 30میلیون شهروند اقدام کرده است و با حذف سایر شرکای اجتماعیاش (کارگران و کارفرمایان) و با نگاهی تیولدارانه، این نهاد را به بخشی از حاکمیت دولتی بدل کرده است. حال آنکه تامین اجتماعی، نهادی غیردولتی است که دولت در کنار کارگران و کارفرمایان، صرفا یکی از شرکای این نهاد است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.