روزی برای زبان مادری
حامد قادرمرزی / نماینده قروه و دهگلان
1) تاریخچه پیدایش روز جهانی زبان مادری به حرکتهای دانشجویان دانشگاههای بنگلادش در سال 1952 برمیگردد. زبان رسمی که در مدارس و دانشگاههای بنگلادش در آن زمان تدریس میشد. زبان پاکستانی (اردو) بود. تظاهرات گسترده دانشجویان و اساتید دانشگاه داکا در روزهای 21 و 22 فوریه سال 1952 اتفاق افتاد و ماموران دولت پاکستان در تیراندازی به دانشجویان و اساتید دانشگاه تعدادی از آنان از جمله ابوالبرکت استاد دانشگاه داکا، رفیعالدین احمد دانشجو، شوفیر رحمان کارمند عالیرتبه دادگاه عالی بنگلادش را کشتند. اما ایستادگی و مقاومت دانشجویان، اساتید دانشگاهها و فعالان فرهنگی بنگلادش باعث شد که در سال 1956 مجددا زبان بنگالی به رسمیت شناخته شد. تداوم مبارزات مردم و فعالان سیاسی و فرهنگی باعث شد که در سال 1971 بنگلادش از پاکستان جدا و استقلال پیدا کند. پس از استقلال، مراسم روز ملی زبان مادری در بنگلادش همه ساله در 21 فوریه با شکوه خاص برگزار میشد تا اینکه در 17 نوامبر 1999 سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) پیشنهاد رسمی کشور بنگلادش برای اعلام 21 فوریه به عنوان «روز جهانی زبان مادری» را پذیرفت و 188 کشور عضو یونسکو از
جمله جمهوری اسلامی ایران به آن رای داده و آن را تایید کردند. پس از آن برای اولین بار مراسم روز جهانی زبان مادری در فوریه سال 2000 در پاریس با حضور نمایندگان کشورهای مختلف جهان، زبانشناسان و دبیرکل سازمان یونسکو برگزار شد. 2) زبانها عامل ارتباط، ادراک و تعامل بوده و ترسیمکننده مسیری هستند که خط واصل گذشته، حال و آینده است. انسانها در مناطق جغرافیایی مختلف با گذشته و تاریخ خاص خویش زاده میشوند و ارزشها، آداب و رسوم و باید و نبایدهای مختلف و شیوههای زندگی به تناسب و تدریج از طریق زبان به آنها آموخته میشود. امروزه در سطح جهان بیش از 6000 گونه زبانی مختلف وجود دارد که این زبانها در طول تاریخ و در یک جغرافیای خاص به وجود آمدهاند. این تنوع و تعدد زیاد زبانی بیانگر توانایی انسان برای ایجاد ابزار ارتباط است. اما در عصر ارتباطات و دهکده جهانی فقط چند زبان به صورت جهانی درآمدهاند. در حالیکه خطر نابودی و از بین رفتن برخی گونههای زبانی به ویژه زبانهایی که توسط جمعیتهای کمتر مورد استفاده هستند، وجود دارد. در مقام مقایسه وقتی که زیستشناسان با صرف وقت و هزینههای هنگفت سعی و تلاش دارند تا نسل فلان جانور
یا یک گیاه خاص را از خطر انقراض و نابودی محافظت کنند، آیا شایسته نیست که این حساسیت در مورد زبانها، که میراث بشری و حاوی و حامل مجموعهای از ارزشها و نگرشهای انسانها در طول تاریخ هستند، توسط فرهنگشناسان به کارگرفته شود؟! بخش اعظم هر فرهنگی پیامد وجود یک زبان خاص در یک جغرافیای مشخص است و زبان اولین و مهمترین شاخص تعریف قومیت و تمایز یک قوم از سایر اقوام است. بنابراین میتوان گفت «زبــان» فرهنگساز است. زبان مادری نخستین زبانی است که نوزاد از بدو تولد با آن سروکار دارد و وقتی که در آغوش پرمهر و محبت مادر شیر میخورد آن را میشنود. دقیقا به همین دلیل عنوان «زبـــان مـــادری» به خود گرفته است. هایدگر دیگر فیلسوف آلمانی میگوید: «زبان مادری قلب احساس و الهام انسان است. بنابراین کسانی که با زبان مادری در میافتند در واقع با عمیقترین جنبه هویتی انسان مبارزه میکنند و پیروز نخواهند شد». جنوا اسپیترمن استاد زبانشناسی دانشگاه میشیگان در این ارتباط میگوید: «اگر شما آموزش و ترویج یک زبان را ممنوع و غیرقانونی کنید، در نهایت آن زبان را حذف میکنید و با از بین بردن آن زبان، فرهنگ آن گروه زبانی از انسانها را
نابود میکنید و در نهایت، خود آن مردم را حذف کرده و از بین میبرید. ممکن است که آن گروه از انسانها به صورت جسمی و فیزیکی از بین نروند، اما آنها دیگر خودشان نیستند، بلکه تبدیل به دیگرانی شدهاند که به زبان و فرهنگ دیگری تعلق دارند. آنها هویتشان را از دست داده و دیگر موجودیت ندارند». البته در ارتباط بین دو یا چند گروه زبانی همیشه یک زبان مشترک لازم است. در دنیای کنونی این مشکل بیشتر در کشورهایی وجود دارد که چند قومیتی بوده و دارای تنوع زبانی هستند. دراین موارد معمولا زبان مشترک جامعه، زبان گروه اکثریت یا قومیت غالب است که به صورت زبان رسمی کشور در میآید و ارتباطات و آموزش با استفاده از زبان رسمی انجام میشود. استفاده و تاکید بیش از حد بر زبان رسمی بهتدریج و در طول زمان باعث به حاشیه راندن سایر زبانها شده و استفادههای تدریجی و مداوم سایر زبانها از زبان رسمی باعث جایگزین شدن کلمات، عبارات و واژههای زبان رسمی در سایر زبانها میشود به گونهای که پس از مدتی استفادههای مکرر از واژگان و کلمات زبان رسمی باعث تغییر شکل و محتوای سایر زبانها شده و آنها را به زبان غالب نزدیک میکند و بهتدریج سایر زبانها به
صورت گویش زبان رسمی درمیآیند و در صورتیکه تدابیر لازم به کار گرفته نشود، دیگر زبانها در زبان غالب ادغام و هویت زبانی به مرور دچار تغییر شده و برای نسلهای آتی به فراموشی سپرده میشوند. بعد از پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی قانونگذاران نظام جمهوری اسلامی ایران در تدوین قانون اساسی حقوق قومیتهای کشور را در قانون اساسی رعایت و با درج اصل پانزدهم قانون اساسی زبان فارسی را به عنوان زبان مشترک کشور و استفاده از زبانهای محلی و قومی را در مطبوعات و رسانه گروهی و تدریس و آموزش ادبیات آنها در مدارس را آزاد و قانونی پیشنهاد کردند و اقوام متعدد ایرانی با رأی قاطع و بینظیر خود به قانون اساسی و اصول آن آری گفتند. واضح است که کشور عزیز ما ایران کشوری چند قومیتی و دارای تنوع زبانی بسیار غنی و ارزشمند است. تعدد و تنوع زبانهای مادری در کشور ما نشانه غنای بسیار بالای فرهنگی و تمدنی ایرانیان است. این تنوع زبانی در ایران عزیز امری طبیعی، میراثی انسانی و ملی و سرمایه اجتماعی بسیار گرانبهاییاست. تنوع زبانی کشور ما یک سرمایه است نه یک بدهی و یک فرصت است نه یک تهدید. زبانهای فارسی، کردی، ترکی، عربی، بلوچی و... در کشور ما
هر یک حامل یک فرهنگی غنی تاریخی، اجتماعی و اقتصادی شکل گرفته طی قرنهای متمادی در یک جغرافیای خاص هستند. و این یک پدپده موجود و واقعیت است. بر خلاف عدهای بسیار قلیل که میگویند توجه و ترویج و تدریس و آموزش زبانهای مادری اقوام باعث واگرایی قومیتی میشود و به انسجام ملی خدشه وارد میکند، نگارنده معتقد است که توجه و به رسمیت شناختن و آموزش زبانهای مادری اقوام کار بزرگی است که به بهترین شکل ممکن همگرایی و انسجام ملی را حفظ و تقویت میکند. محکمترین دلیل برای اثبات این ادعا آن است که اقوام ایرانی با زبانهای متقاوت به تناسب لحاظ شدن حقوق هویتی آنها در قانون اساسی با مشارکت در همهپرسی قانون اساسی رأی بینظیر و تاریخی به قانون اساسی دادند که در هیچ جای جهان و در هیچ دموکراسی سابقه نداشته است. اقوام هنگامی که ببینند به زبان مادری و فرهنگ و هویت آنها احترام بیشتری گذاشته میشود، مسلما نسبت به کشور یعنی سرزمین، ملت و حکومت خودشان عاشقتر، وابستهتر و دلگرمتر خواهند شد. کمااینکه در زمان جنگ تحمیلی نیز همه اقوام ایرانی با زبانهای مادری متفاوت، وابستگی و عشق به کشور را با دل و جان و مال به اثبات رسانده و اعلام
کردند. لذا به مناسبت روز جهانی «زبـــان مـــادری» و به منظور انسجام ملی و همگرایی بیشتر اقوام ایرانی و برای حفاظت و صیانت از میراثهای مشترک ایرانیان پیشنهاد میکنم: 1- ثبت روز جهانی زبان مادری در تقویم رسمی کشور2- تاسیس فرهنگستان زبانهای ایرانی 3- تدریس و آموزش زبانهای ایرانی در مدارس و تدوین کتب «آشنایی با زبانهای ایرانی» برای تدریس در مدارس کشور به منظور حفاظت و صیانت از میراثهای ملی ایرانیان و آشنایی و استفاده نسل کنونی و نسلهای آتی با فرهنگ کشور. نهایتا یادآور میشوم؛ عمیقترین و اصیلترین هویت انسانی هر فرد براساس اولین ارتباطات زبانی او یعنی زبـــان مــــادری شکل میگیرد و از ابتداییترین حقوق هر انسان این است که به زبان مادری خودش سخن بگوید، بخواند و بنویسد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.