آیا چین درآینده به یک بازیگر جدید بینالمللی تبدیل ميشود؟
خوابهای چینی برای خاورمیانه عربی
ترجمه: محمدعلی عسگری /عکس: AP
ناگهان چین با قدرت حاضر شد و به صورت سه نوبت متوالی از حق وتوی خود در شورای امنیت استفاده کرد. در بحران سوریه به اتفاق روسیه پشت سوریه ایستاد و هرگونه دخالت خارجی را در این کشور مردود دانست. این رفتار کاملا متفاوت با آن رفتاری بود که همیشه چین اتخاذ میکرد و خود را از منازعات بینالمللی کنار میکشید. آیا چین میرود تا در آینده به یک بازیگر جدید بینالمللی تبدیل شود؟ چین امروز دیگر مانند چین دوران مائوتسه تونگ با آن کلاه نظامی و لباس مخصوص نیست. بلکه بیشتر شبیه دوران دنگ شیائوپینگ است که توانست کمونیسم را با سرمایهداری درآمیزد؛ مسالهای که به نفع دومی تمام شد و اولی فروکش کرد و به این ترتیب نظامی سیاسی و اوتوکرات بنیان گذاشته شد. چین در دوران کمونیسم صادرکننده و مصرفکننده افکار بود اما در دوران جدید دیگر تولید و صادرکننده کالا شد؛ کالاهایی که پنج قاره را درمینوردید و چین را به یک ابرقدرت تبدیل میکرد؛ کشوری که به آرامی در تلاش برای تکوین یک نظام بینالمللی جدید است. نظامی بدون جنگ و بدون سروصدا. حکمت چینیها مبتنی بر سکوت و عمقنگری است. چین جدید یک غول اقتصادی است که بدون سروصدا رشد میکند؛ رشدی
مسالمتآمیز در یک چارچوب ممکن و موجود بینالمللی بدون اینکه به طور مستقیم با مانعی برخورد کند مگر جاهایی که خطری امنیت منطقهای یا منافع حیاتیاش را تهدید کند. چین نهتنها به اصول پایبند است، بلکه سعی میکند این اصول را اصلاح و تعدیل کند. شاید به این دلیل که آمریکا تصمیم گرفته است با استقرار ناوها و پایگاههای نظامیاش یکبار دیگر به قاره آسیا بازگردد. چین میداند که آمریکا دارد رفتهرفته محاصرهاش میکند. گویی کسی در همین نزدیکیها به او میگوید: من اینجا هستم! مساله جدیدی که چین روی آن حساب میکند این است که کشورهای جهان سوم نیز برای برطرف کردن مشکلات و رنجهایشان به چین نیازمند هستند. در واقع آنها تمام راهحلهای اروپایی و آمریکایی را آزموده و از نیش سرمایهداری با آن قیمتهای سنگین و بدهکاریهایش گزیده شدهاند. سوءاستفاده غرب استعماری از این کشورها آنان را به این سمت سوق داده که «رشد» واقعیشان را از چین طلب کنند؛ کشوری که میتواند چنین امری را برایشان تحقق بخشد. کشورهای در حال رشد سالها این رشد را از غرب گدایی میکردند اما سرانجام غرق در بدهکاریها و غارتهای سازمانیافته شدند. از اینرو طبیعی است
که برای درمان دردهای مزمنی که دارند به «طب چینی» روی آورند. دستکم روندی کمهزینه و ساده بدون شرطهای سنگین سیاسی دارد. چیزی که به دادوستدشان کمک فراوانی میکند. پربودن جیب چینیها، فقدان توان مالی اروپا و کشورهای غربی و نیز سیستم مالی بیمار غرب، بعضی را به دروازههای پکن میکشاند. البته چین یک انجمن خیریه نیست. کشوری است که رقابت میکند اما نه روی استخوانهای ضعیفان، بلکه در بن دندان سرمایهداری و نئولیبرالیسم. چین اکنون به درجهای از قدرت رسیده است که بسیاری معتقدند اقتصاد آمریکا بدون چین و بدون کمک این کشور روی پای خود نمیایستد. از اینرو هرگز به نفع چین نیست که نظام اقتصادی آمریکا دچار فروپاشی شود. بدهیهای آمریکا به چین مثل سلاح کشتار جمعی است. کیف پول و درآمدها و مشاغلی که چین در بازارهای مالی آمریکا دارد موجب میشود تا این کشور به جای آنکه تابع و وابسته باشد به یک تصمیمگیرنده و تعیینکننده تبدیل شود؛ کشوری که در شورای امنیت نیز حق وتو دارد. این توان اقتصادی و مالی هنگفت باعث شده تا چین بدون جنگ بر یک استراتژی سودآور تکیه بزند. البته بین آمریکا و چین اختلافهایی هم هست. از جمله بر سر خاورمیانه.
برای آمریکا، خاورمیانه یعنی نفت، اسراییل، موقعیت استراتژیک. اما چین در آسیا و اروپا و آمریکا و آفریقا حضور دارد و خاورمیانه برایش اهمیت درجه اول را ندارد. مهمترین نکات مورد توجهاش ایران در گذشته و سوریه در حال حاضر است. اما چرا سوریه؟ «لیونل ویرون» کارشناس فرانسوی متخصص در امور چین پیرامون اینکه چرا چین در کنار روسیه به دفاع از سوریه پرداخت، میگوید ایران برای چین یک شریک اساسی است مثل پاکستان. حال آنکه سوریه برای روسیه یک شریک اساسی بود و سقوط احتمالی نظام اسد بر روابط هر دوی این متحدان تاثیر خواهد گذاشت. بنابراین به صلاح چین است که ایران قوی بماند و به صلاح روسیه که سوریه. چین به سوریه از زاویه ایران نگاه میکند و برایش اولویت دوم را دارد زیرا سقوط سوریه مطلوب تهران نيست. البته چین هم مانند روسیه احساس میکند در مورد قضیه لیبی سرشان کلاه رفته است و همین مساله به اعتبار چین نیز لطمه زد. یک نکته دیگر که برای چین اهمیت داشته و دارد اینکه چین همواره مخالف دخالت نظامی در هر کشوری بوده است زیرا میترسد این قضیه در آخر دامن خودش را هم بگیرد. گویا چین در رابطه با سوریه به آمریکاییها
میگوید: اجازه نمیدهیم ما را زیرلگدهایتان له کنید. نمیگذاریم سقوط سوریه مقدمهای باشد برای سقوط سایر متحدان ما. استفاده چین از حق وتوی خود معنایش این بود که این کشور میخواست بگوید حال که یک قدرت اقتصادی بزرگ شده باید به منافع استراتژیک این کشور احترام گذاشته شود و به عنوان یک قدرت سیاسی در عرصه جهانی به رسمیت شناخته شود. به عبارت دیگر چین در آستانه ورود به یک مرحله ژئوپلیتیک جدید است که میخواهد در تعامل خود با سایر قدرتها قواعد جدیدی را تعیین کند و حضور خود را در عرصه بینالمللی بهخصوص خاورمیانه نشان دهد. استراتژی چین چینیها عادت دارند از اصطلاح «غرب آسیا و شمال آفریقا» به جای اصطلاح معروف «خاورمیانه» استفاده کنند. معروف است که چینیها در کل - از جمله مقامات حزبی و دولتیشان - فرق زیادی بین قومیتها و ملتها و ادیان و مذاهب این منطقه قایل نیستند. بلکه معمولا بین اسلام به عنوان یک دین و عربیت به عنوان یک قوم تمایزی قایل نیستند و حتی ایران را هم به عنوان یک دولت عربی تلقی میکنند. با این حال توجه استراتژیک چین به منطقه خاورمیانه هرگز به صورت امروز نبوده است. در واقع نقش چین در این
منطقه نقشی حاشیهای و محدود و مبتنی بر مبادلات تجاری و فرهنگی بود و هرگز پکن در جایگاه کنونی قرار نداشت و نمیخواست مانند دیگر کشورها برای خود منطقه نفوذ داشته باشد. چین پیوسته به خاورمیانه به عنوان یک منطقه «درگیر» در منازعات پیچیده و پیوسته مینگریست که غرق در رقابتهای مرتبط با مناطق نفوذ بود و به نظرش حل و فصل این منازعات به نفع هریک از قدرتهای بینالمللی که باشد موجب افزایش تنشها در این منطقه پرالتهاب میشد. پس از تاسیس جمهوری خلق چین در سال 1949 توجه این کشور بیشتر معطوف به کسب مشروعیت خود و توسعه دایره روابط دیپلماتیکش بهخصوص آنهم در منطقهای بود که اکثر دولتها تایوان را به رسمیت میشناختند. از اینرو دیپلماسی چین در ابتدا تلاش برای این بود که از طریق حمایت از جنبشهای آزادی بخش ملی با منطقه خاورمیانه نیز ارتباط برقرار کند و اجازه ندهد که این منطقه تسلیم سلطه فراگیر قدرتهای خارجی شود. رفتار چین در آن زمان مبتنی بر «اصول پنجگانه همزیستی مسالمتآمیز» بود که چوئن لای یکی از رهبران این کشور طرح کرده بود و پکن بر شعار «مشکلات خاورمیانه را باید از طریق خلقهای منطقه و بدون دخالتهای خارجی حل کرد»
پای میفشرد. مفهوم «امنیت ملی» برای چین در آن دوران هنوز به درجه «حمایت از منافع» نرسیده بود و برای چند دهه از زمان تاسیس جمهوریت چین این امنیت ملی تنها محدود به همان «حمایت مرزها» بود که همان نظریه «دیوار بزرگ چین» آن را تئوریزه میکرد. معنای روشنتر این استراتژی داشتن امنیت و خودکفایی در داخل و پرهیز از داشتن هرگونه نقشی در خارج از این دیوار بود. اما با تحولات اخیر به نظر میرسد چین شروع کرده است به توسعه دیدگاه خود در رابطه با امنیت ملی و به همین ترتیب رشد سریع اقتصادی و توسعه دایره منافع چین در خارج. از اینرو مساله «امنیت انرژی» به یکی از محورهای امنیت ملی چین تبدیل شده است زیرا اجازه میدهد تا چرخهای اقتصادی این کشور همچنان در حرکت باشد. از اینرو توجه چین به منطقه خاورمیانه بسیار بیشتر از گذشته خواهد بود. زیرا این منطقه هنوز هم یکی از مهمترین منابع انرژی جهان و در عین حال یکی از مهمترین بازارهای مصرف به شمار میرود. اکنون میتوان گفت از نگاه چین میزان تبادل تجاری با هر دولتی تنها مقیاس برای سطح روابط با دیگران خواهد بود به این ترتیب روابط اقتصادی بر اکثر تحرکات چین حتی رفتار دیپلماتیک این کشور
در خاورمیانه سایه انداخته و میرود تا در صدر اولویتهای تصمیمسازان محافل دیپلماتیک چین قرار گیرد. شراکت چین و آمریکا چین، در عین حال هرگز سعی نکرده است با بازیگران اصلی در منطقه رقابت کند و همواره به نقش محدود خود اعتراف داشته و از ایفای یک نقش بزرگتر از خودش پرهیز میکرده است. درست است که در مواردی کوشش کرد تا مانع نفوذ برخی از طرفهای بینالمللی شود اما نکته قابل توجه اینکه حتی در این موارد نیز چین بیشتر در برابر نفوذ شوروی مقاومت میکرده تا آمریکا. این کنشها در زمانی صورت میگرفت که چین در «اوج درخششهای ایدئولوژیک» خود بود. به همین دلیل در آن زمان بیشتر روابط چین با کشورهایی برقرار میشد که به گونهای با شوروی دشمنی داشته و از سوی دیگر به آمریکا نزدیک بودند. مانند روابط ممتازی که با شاه ایران داشت یا با جعفر نمیری در سودان و زیاد باره در سومالی یا در یمن شمالی که در برابر یمنجنوبی قرار میگرفت که به شوروی نزدیک بود. چین حتی تا آنجا پیش رفت که انورسادات را یک قهرمان ملی توصیف کرد زیرا کشورش را از نفوذ قدرتهای خارجی آزاد کرده بود. این توصیفها متعلق به زمانی بود که سادات تصمیم
گرفت کارشناسان روسی را از مصر اخراج و در عوض روابطش را با آمریکا بهبود بخشد. در اینجا باید به یک معادله دیگر اشاره کرد که عمدتا از چشم ناظران دور میماند و آن عدم وجود تفاوتهای جوهری بزرگ بین دیدگاه چین و آمریکا نسبت به مسایل منطقه است. چین در مساله جنگ به اصطلاح ضدتروریسم در کنار واشنگتن ایستاد یا با اشغال عراق توسط آمریکا مخالفت چندانی نکرد و نتایج این اشغال را هرچه بود پذیرفت. چین مشارکت گستردهای در بازسازی عراق داشت. از اینرو میتوان به صورت خلاصه گفت سیاست چین در رابطه با خاورمیانه طی سالهای گذشته مبتنی بر رویکرد همکاری با واشنگتن و نه مقابله با آن یا حتی رقابت با آن بوده است. نگرانی چین چین حتی سعی کرد آمریکا را بیشتر و به صورت مستقیمتر در مسایل منطقه درگیر کند تا به گفته برخی بیشتر در شنزارها و باتلاقهای آن فرو رود. حتی کاری کرد که تا حد ممکن این دخالت طولانیتر شود تا چین بتواند زمان بیشتری خریده و به دور از «ایرادهای آمریکا یا دخالتهایش در امور داخلی چین» توان خود را دوچندان کند. اما تصمیم آمریکا به خروج از عراق و افغانستان و اعلام یک استراتژی جدید که روی منطقه آسیا و
اقیانوس آرام تمرکز کرده و این منطقه را در راس اولویتهای استراتژیک آمریکا قرار میدهد، نگرانیهای تازهای را در پکن برانگیخته و محاسبات گذشته پکن را دچار آشفتگی کرده است تا آنجا که چین ناچار شد در رویکرد استراتژیک خود مطابق با چالشهای آینده و روند شتابناکی که مسکو نیز در برخی از آنها مشارکت دارد، تجدیدنظر کند. این اتفاق در شرایطی رخ میدهد که حلقه محاصره چین در محیط پیرامونیاش نیز به شکل بیسابقهای روزبهروز تنگتر میشود. هماکنون روابط چین با اکثر کشورهای همجوار از جمله ژاپن، ویتنام، فیلیپین، هند، استرالیا، کرهجنوبی، تایلند و حتی همپیمانان سنتیاش مثل برمه در بدترین وضعیت ممکن قرار گرفته است. مرگ کیمجونگ ایل رهبر کرهشمالی نیز برای چین کاملا غیرمنتظره بود. از اینرو مشاهده میشود که دوباره تنشها به مناطق و جزایر مورد مناقشه در دریای چینجنوبی بازگشته است و کسانی در این میان خواستار راهکارهای بینالمللی برای حل اینگونه مناقشات میشوند. از این گذشته مساله امنیت و ثبات اجتماعی در داخل چین نیز دستخوش تحولات تازهای شده است. طبق آمارهای موجود در سال گذشته میلادی بیش از یکصد بار چینیهای معترض دست به
برگزاری تجمعهای اعتراضی زدند. همه اینها در واقع چالشهایی هستند که چین را وارد یک مرحله بحرانی و بسیار حساس میکند. این در حالی است که چین به لحاظ درونی نیز مشغول انتقال قدرت از نسل قدیم به نسل جدید است. تمامی این نشانهها چین را بر آن میدارد تا به دنبال افقهای تازهای باشد و با ایستادن در کنار ابرقدرتها بخواهد برای خود حقی قایل شود؛ ابرقدرتهایی که با برخی از آنها به لحاظ تاکتیکی و با برخی دیگر به لحاظ استراتژیک اختلاف دارد. منبع: المشاهد السیاسی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.