|

نگاه

رویای ناتمام

علی سالم

واژه روشنفکر در تاریخ سیاسی غرب یادآور ماجرای دادگاه «دریفوس» افسر ارتش فرانسه بود که با اشتباه دستگاه قضایی به خیانت به کشور و تبعید به«جزیره‌شیطان» محکوم شد. پس از این ماجرا، حمایت 300 نفر از نویسندگان و هنرمندان فرانسوی در سال 1898 با نامه‌ای به رییس‌جمهوری وقت که به«مانیفست روشنفکری» معروف شد، اولین پیروزی روشنفکران محسوب شده و ایده‌ای جمعی به واژه روشنفکر داد. در ایران اما هیچ اتفاق ناگهانی سرآغاز روشنفکری نیست.«منور الفکر» اصطلاحی بود که در مورد روشنفکران متقدم از نیمه دوم قرن 19 تا قبل از جنگ دوم جهانی استفاده می‌شد. در این زمان منورالفکر به کسی که از پیشرفت غرب آگاه بود و صرفا خواهان انتقال افکار جدید و مصلحانه به کشور بود اطلاق می‌شد. «نگین نبوی» نویسنده کتاب«روشنفکران و دولت در ایران: سیاست، گفتار و تنگنای اصالت» به بررسی رابطه پرفراز و نشیب روشنفکران با نهاد دولت طی سه دهه پایانی حکومت محمدرضا پهلوی می‌پردازد. او تعریف مدنظر خود را از«جرمی جنینگز» که درباره روشنفکران فرانسه گفته است، وام می‌گیرد: «روشنفکر دقیقا زمانی روشنفکر می‌شود که وارد حوزه‌ای از فضای اجتماعی شود که با عنوان کلی جهان سیاسی شناخته می‌شود.» با این تعریف واژه روشنفکر عمدتا پس از تشکیل «حزب‌توده» در سال1320 وارد ادبیات سیاسی ایران شد. حزبی که اعتبار خود را از عضویت و هواداری اکثریت جوانان تحصیل‌کرده و روشنفکران از خود به دست آورده بود. هرچند این اقبال دوام چندانی نداشت و پس از اتفاقات «حزب دموکرات» آذربایجان و کودتای 28 مرداد حزب به محاق رفت. سال‌های پس از کودتا و خیانت سران حزب به آرمان‌های حزب و نقش رهبری در لو رفتن تشکیلات مخفی«سازمان افسران حزب توده» در این روند تاثیر مستقیم داشت. سال‌های 32 تا 39 دوران روشنفکران مایوس و شکست‌خورده بود. نهایت گفتار رایج در نشریات این دوره موضع سلبی«عدم سازش با حاکمیت» بود. اما در فاصله سال‌های 39 تا 42 که با باز شدن فضای سیاسی توسط کابینه «علی امینی» همراه بود، جو روشنفکری جوی آکنده از امید آمیخته با سردرگمی شد. این دوره تاریخی مصادف بود با جنبش‌های موفق ضدامپریالیستی در آسیا و آفریقا و آمریکای لاتین. لذا طبیعی بود که تغییری در گفتار نیروهای روشنفکر ایجاد شود. مفهوم «روشنفکر- فعال» که در اواخر دهه 1340 رواج یافت و تا انقلاب 1357 همچنان رایج بود به مفهوم عملگرایی روشنفکران اشاره داشت. در حالی‌که در اواخر دهه 30 روشنفکر کسی بود که«می‌توانست الگوهای ریاضی تاریخ را کشف کند و با تبعیت از آن قواعد دقیق ترقی و پیشرفت را مشخص کند.» چنین تلقی‌ای از تاریخ، نقش تعیین‌کننده سوژه و حادثی بودن انقلاب را یکسره نادیده می‌گرفت. در این دوران گفتار انقلابی‌گری رایج شد. هرچند اینگونه اظهارات در حوزه نظر باقی ماند، اما فضا را برای پیدایش جنبش مسلحانه آماده کردند و تصادفی نبود که دهه 40 همراه بود با پیدایش گروه‌های مخالفی که فعالیت مسلحانه می‌کردند. در همین دوره در اروپا «سارتر» انسان محوری غربی را به سبب همدستی‌اش با ایدئولوژی استعماری، «مارکوزه» گرایشات تمامیت خواهانه سرمایه‌داری و «فروم» سرخوردگی و ازخودبیگانگی آن را به باد انتقاد می‌گرفتند. در اوایل دهه 50، حکومت پهلوی به علت افزایش قیمت نفت و روابط بین‌المللی روزبه‌روز قدرتمندتر می‌شد. تا جایی که در اسفند 53 به دستور شاه نظام دوحزبی موجود پس از 17سال جای خود را به نظام تک‌حزبی و خودکامگی روزافزون شخص شاه داد. ساواک به محدود‌کردن هر چه بیشتر روزنامه‌ها اقدام کرد. گرچه ایده مبارزات چریکی از پیش در محافل روشنفکری اواسط دهه 40 محبوبیت یافته بود، اما عملیات چریکی واقعی تا جریان «سیاهکل» در 19 بهمن 49 آغاز نشد. نقد روشنفکران دهه 50 به تکنوکراسی در حال توسعه دولت و نهایتا رویکرد مثبت به عرفان و مذهب برای مقابله با آن از گفتارهای رایج در این سال‌ها بود. در سال56 با باز شدن اجباری فضای سیاسی که از طرف شاه اتفاق افتاد گفتار روشنفکری جسارت بیشتری پیدا کرد. شب‌های شعر «گوته» و سخنرانی‌های سعید سلطان‌پور و به‌آذین و گلشیری و دیگران در این شب‌های شعر اوج اعتراضات آزادی‌خواهانه و ضدسانسور روشنفکران در برابر خیل مخاطبان بود. برخلاف باور رایج، مذهب و عرفان از سال‌های آغاز دهه 50 در میان روشنفکران عرفی از محبوبیت فزاینده‌ای برخوردار شده بود. با کارکرد گفتار و مصادره آن بود که روشنفکران فضا را به نخبگان انقلاب واگذار کردند. انقلاب حالا نماینده بسیاری از ارزش‌ها بود که روشنفکران چپگرا طی دو دهه مبلغ آن بودند. کتاب«روشنفکران و دولت در ایران» روایت به ثمرنشستن و استفاده از نظریات روشنفکران عرفی در سال‌های سخت پس از کودتای 28مرداد است. نسلی که دوران منجمد جنگ سرد در جهان بین‌الملل، اردوکشی قطب‌های جهانی در داخل، کودتا و جنبش چریکی، همه را با هم تجربه کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.