نقدی بر «عوارض جانبی» استیون سودربرگ
فقط فیلم را ببین
ریچارد کورلیس / ترجمه: ساسان گلفر
آگهیهای تلویزیونی در مورد خطر رواج داروهای ضد افسردگی اغلب بیشتر زمان دو دقیقهای خود را به شرح بیماریهای وحشتناکی اختصاص میدهند که مصرفکننده قرص ممکن است به آنها دچار شود. وقتی این آگهیها به پایان میرسند، پیش خود فکر میکنی: چیزی که تقویتم میکند، شاید مرا به کشتن بدهد. هشدار مشابهی را هم باید در مورد هر نقدی که بر فیلم «عوارض» جانبی نوشته میشود، اعلام کرد. بر ملا کردن همان مقادیر معمول پیرنگ داستان ممکن است ناجوانمردی در حق تماشاگری باشد که حق دارد همان میزان غافلگیری را داشته باشد و بیشتر منتقدهایی که فیلم را دیدهاند، در پایانش احساس کردهاند. این فیلم تازه که استیون سودربرگ کارگردانش بوده و اسکات برنز نویسندهاش -که قبلا هم در تریلرهای پرپیچ و خمی چون «سرایت» و «خبرچین!» با او همکاری کرده- مثل رازی است که نگهداشتن آن کار درستی است و افشا کردنش خیانت. برای مرور نوشتن درباره فیلم همین چهار کلمه کافی است: «فقط فیلم را ببین.» سودربرگ گفته این آخرین فیلمی است که تا مدتی دیگر کار میکند (البته این روزها فیلم تلویزیونی زندگینامهای «پشت شمعدان» را برای پخش در شبکه HBO اوایل سالجاری میلادی
میسازد.) بااستعدادترین مولف صنعت سینمای امروز، شاید برای مدتی به مرخصی برود. اکنون بعد از 25 سال که از ساخته شدن نخستین فیلم سودربرگ میگذرد، او 25 فیلم ساخته که از این تعداد، هشت فیلم تولید پنج سال اخیر بوده است. او تهیهکنندهای فعال نیز هست؛ با فیلمهایی مثل «پلیزنت ویل»، «دور از بهشت» و آثار شریک تجاری سابقش، جورج کلونی از قبیل «مایکل کلایتون» و «شب بخیر و بخت یارتان.» او در فیلمهای خود هم به عنوان فردی همهفن حریف عمل میکند، هم به عنوان فیلمبردار (با اسم پدرش، پیتر اندروز) و هم در مقام تدوینگر (به نام مادرش، مری آن برنارد). سودربرگ بیش از آنکه اهل الهام گرفتن باشد، کارش را به خوبی بلد است و با آنکه به ندرت از لحاظ سبک کار دستاورد چشمگیری داشته اما اگر فیلمنامهای خوب به دستش برسد، مثل همین «عوارض جانبی»، آن را عالی از کار در میآورد. اگر این آواز قوی او باشد، ملودی سحرانگیزی دارد. نیم ساعت اول فیلم تماشاگر را سرگرم مسایلی همچون شرکتهای بزرگ داروسازی، پزشکهای نادرست و باور آمریکاییها -چه در حال حاضر و چه در هر زمان دیگر- به زندگی بهتر از طریق مواد شیمیایی میکند. امیلی تایلر (رونی مارا) یک زن
جوان اهل منهتن است که مزاجی شکننده دارد و روانپزشک او، جاناتان بنکز (جودلا) داروهایی به منظور متعادل کردن سروتونین برای او تجویز میکند، چون این دارو جلوی مغز را در گفتن اینکه احساس غمداری، میگیرد. اما این دارو نمیتواند از اضطراب امیلی بکاهد که شوهرش، مارتین (چنینگ تاتوم) که در وال استریت کار میکرد، بعد از چهار سال تحمل زندان از حبس بیرون آمده است. امیلی قبلا در کانتیکت با پزشکی به نام ویکتوریا (کاترین زتا جونز) مشاوره داشته که دارویی به نام ابلیکسا را به او و بنکز پیشنهاد میکند اما عوارضی جانبی وجود دارد که در برخی موارد، ممکن است به مرگ منجر شود. «عوارض جانبی» یک داستان جنایی پر راز و رمز است. در اینجا دیگر لازم نیست اعلام کنیم که داستان ممکن است لو برود. اولین نمای فیلم که دوربین از آسمان منهتن به سوی محل سکونت تایلر میرود، احتمالا تماشاگر را به یاد نمای افتتاحیه «روانی» هیچکاک میاندازد. نمای دوم، داخل آپارتمان آنها، ردی از خون را دنبال میکند، گویی جسدی روی کف آپارتمان کشیده شده است و در اینجا نیزمعادلی شهری برای هتل نورمن بیتس (فیلم «روانی») داریم. بعدا در حوالی دقیقه 45 یک نفر با چاقوی
آشپزخانه مثل جنت لی فیلم «روانی» سلاخی میشود. برای تشابه میان دو فیلم، تبلیغاتچیهای «عوارض جانبی» از روشهای تبلیغاتی استاد آلفرد هیچکاک تقلید کردهاند و به منتقدان اجازه ورود به اکرانهای اولیه را ندادهاند. با آنکه باید به سوگند منتقدان برای افشا نکردن بیش از حد یک داستان مرموز پایبند بمانم، ناچارم اشارهای به ارجاعهای متعدد فیلم به آثار هیچکاک -«طلسم شده»، «مرد عوضی»، «سرگیجه»، «مارنی»- و فیلمهایی که به هیچکاک ادای دین کردهاند، از جمله آثار برایان دی پالما داشته باشم. البته خلاف اوج و فرودهای دوربین دی پالما که گویی از بوی جنایت سرش به دوار افتاده است، سودربرگ در نهایت کارآمدی مثل یک کارآگاه کارکشته امور جنایی در صحنه قتل عمل میکند. در این فیلم به پژواکهایی از فیلمهای «بچه رزمری» و «گرمای تن» نیز برمیخورید و این فهرست بلندبالای ارجاعها را میتوانید تا ابد ادامه دهید، چون بالاخره هر فیلمی شباهت به هر فیلم دیگری دارد. اما «عوارض جانبی» بدون شک شبیه به فیلمهای اولیه سودربرگ است. مساله فشار مشکلات مالی نیز آن را به فیلمهایی مثل «ارین براکویچ»، «حباب»، «خبرچین!» و «مایک جادویی» نزدیک میکند که
هسته مرکزی آنها تقلای یک شخص برای رسیدن به پول است، البته نه در یک سرقت بازیگوشانه مثلدار و دسته «اوشن»، بلکه برای حفظ استانداردهای زندگی شخص. در این فیلم هم امیلی و مارتین شغل خوب و خانه و قایق تفریحی خود را از دست دادهاند و بنکز نیز علاوه بر حق ویزیت مطب خود مجبور است یک شیفت در بیمارستان کار کند تا مخارج خانه همسرش (ونسا شاو) و مدرسه خصوصی پسرش را تامین کند و از دست دادن این منابع است که اشخاص را به اقدامات خلافکارانه و مذبوحانه وادار میکند. فیلم البته همه گونه عیب و نقصی دارد اما بزرگترین شگفتی آن بازی ماراست. بعد از ایفای نقش پراطوار و توخالی او در نسخه آمریکایی «دختری با خالکوبی اژدها» افرادی مثل من حیران مانده بودند که اصلا برای چه او در کار فیلم باقی مانده است؟ حالا پاسخ را گرفتیم: برای آنکه در این فیلم باشد. او ثابت کرد که ارزش کلوزآپهای سودربرگ را دارد و محاصره شده در میان تعدادی از بازیگران مورد علاقه سودربرگ، توانست تماشاگران را به دقت در نشانههای چهرهاش وادارد. در واقع تمام شخصیتهای اصلی «عوارض جانبی» باهوشتر و زیرکتر از سینماروهای متوسط هستند و حتما برنز فیلمنامهنویس و سودربرگ
نیز چنین هستند. پیچ و خمهای چندگانه پیرنگ داستان چنان سریع به مقصود میرسند که من در نهایت نتوانستم با اطمینان بگویم چه کسی چه بلایی سر کدام یکی آورد. حدس میزنم من از آن بیمارانی باشم که از روشهای درمانی داخل فیلم حالت غیرعادی روانی پیدا کردهاند. ولی حالا میخواهم نقش پزشک-منتقد را بازی کنم و تجویز کنم که «دو بار فیلم را ببینید و صبح به من تلفن بزنید.»
منبع: تایم
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.