عباس آخوندی در گفتوگو با «شرق»
ستون لرزان «حقوق شهروندی» در بازار مسکن
سایه فتحی: بورسبازی و سفتهبازی اگرچه در جامعه ایرانی پدیده تازهای نیست و سالهاست عدهای از این طریق درآمدهای هنگفت به دست میآورند اما در سالهای اخیر بهویژه در یکسال گذشته با توجه به شرایط اقتصادی در پی افزایش نرخ ارز و تورم و سیاست ناکارآمد مدیریت اقتصادی کشور، با رشد مواجه شده است. درحالحاضر شاهدیم در بازارهای اقتصادی چون ارز، طلا، سهام، خودرو و مسکن این بورسبازان هستند که با هجوم به هر یک از این بازارها نهتنها اوضاع و احوال اقتصاد را برهم زدهاند و با قیمتهای نجومی مواجه کردهاند بلکه در زمینه اجتماعی نیز با زیر پا گذاشتن حقوق شهروندی آرامش شهر و کیفیت زندگی شهروندان را با خطر روبهرو کردهاند. بخش مسکن و مستغلات شهری نیز از این قاعده مستثنا نیست. در حال حاضر رشد بیسابقه قیمت مسکن و مستغلات در کلانشهر تهران بیشتر از آنکه از قاعده طبیعی عرضه و تقاضا تبعیت کند حاصل رشد بورسبازی زمین است. پدیده مخربی که از عدم پایبندی دولت و مدیریت شهری به قانون و رعایت حقوق شهروندی نشات گرفته است. حتی دکتر «عباس آخوندی» در تشریح وضعیت بخش مسکن در سالهای اخیر بیشتر از آنکه پارهای از مشکلات
را از ناحیه اقتصاد کلان بداند در اقتصاد شهری و حقوق شهروندی ریشهیابی میکند. وزیر مسکن دولت سازندگی معتقد است: «باید به مقوله شهر و شهروندی در جامعه ایران بهطور ویژه پرداخت چرا که درحال حاضر بسیاری از مشکلات اقتصادی، سفتهبازی و بورسبازی و آلودگی هوا از این ناحیه در نتیجه نادیده گرفتن حقوق شهروندی رخ داده است. این مشکلات در شهری چون تهران در حال گسترش است و این پدیده تنها خاص شهرهای ایران است که حقوق شهروندان به سادگی خریدوفروش میشود.» در ادامه مشروح گفتوگو با دکتر «عباس آخوندی» درباره شهر و حقوق شهروندی و اوضاع و احوال بخش مسکن را میخوانید: در سالهای اخیر با وجود رشد جمعیت شهرهای ایران بسیاری از نیازهای شهروندان بهویژه در زمینه تامین مسکن پاسخ داده نشده است. بهطور کلی مسکن چه جایگاهی در حقوق شهروندی دارد؟ تغییر و تحول جمعیتی در ایران یکی از تحولات ساختاری اجتماعی است که مطرح است. در زمانی، جمعیت ایران را 70درصد روستاییان و 30درصد شهرنشینان تشکیل میدادند اما اکنون این نسبت تغییر کرده و بیش از 70درصد جمعیت ایران شهرنشین و 30درصد روستایی هستند. با در نظر گرفتن افزایش کل
جمعیت ایران، قدر مطلق جمعیت شهری نسبت به اوایل انقلاب چهار برابر شده است. بنابراین مسایل پیرامون توسعه شهرنشینی و از همه مهمتر مسایل شهر و شهروندی موضوعات بسیار مهمی هستند که در ایران به آنها کمتر پرداخته شده است و اکنون بهرغم آنکه با تبعات آن دست و پنجه نرم میکنیم هنوز حاضر به بررسی ریشههای بنیادین آن نیستیم. شهروندان در شهرها از اهمیت بالایی برخوردارند. اساسا شهروندان عناصر تشکیلدهنده شهر هستند و نه ساختمانها و خیابانها. یعنی همان چیزی که ما در عمل جابهجا کردهایم. شهر و حقوق شهروندی را میتوان در قالب امنیت، دسترسی به هوای پاک و سالم، کیفیت زندگی، مسکن، خدمات آموزشی، فرهنگی، بهداشتی، حملونقل و... . تعریف کرد. متاسفانه موضوع شهر و حقوق شهروندی در ایران نادیده گرفته شده است. شاید عارض شدن پدیده شهرنشینی در ایران باعث شده تا از ابتدا به مقوله شهر و شهروندی توجهی نشود و این مساله در حاشیه قرار گیرد. درحالیکه یکی از مسایل مهم در کشور توجه به حقوق شهروندی است. اگر در جامعهای به حقوق شهروندان توجهی نشود طبیعی است مشکلات اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و... رخ دهد. مسکن یکی از نیازهای اولیه شهروندان است
اما در شهری که در آن بتوان زندگی کرد. بنابراین، مسکن در قالب کیفیت زندگی شهری قابل تعریف است. برای تامین مسکن باید به رعایت حقوق شهروندی توجه داشت. کالبد شهر را عمدتا ساختمانها تشکیل میدهند اما روح شهر را شهروند شکل میدهد. با توجه به وضعیت ساختمانهای شهری ظاهرا این حقوق رعایت نمیشود... یکی از مشکلات مدیریت شهری در ایران غلبه اهمیت توجه به ساختمان و فضاهای کالبدی و فیزیکی بر شهروندان است. یعنی توسعه کالبد نسبت به تامین حقوق و در فضای زیست شهروندان اولویت پیدا کرده است. شهروندان در شهر حقوقی دارند که شامل دسترسی به معابر، حق استفاده از ملک در چارچوب کاربری تعریفشده، امنیت، آسمان آبی، هوای پاک، زیبایی شهری، خدمات و... است. یکی از مسایلی که در مدیریت شهری ایران عارض شده، این است که تمام این حقوق از سوی شهرداری برای ایجاد ساختمانها و معابری که اولویت آنها به تایید مردم نرسیده است، قابل خرید و فروش است. بخش قابلتوجه منبع درآمد شهرداریها از محل فروش تراکم و کاربریها و در واقع فروش مقررات شهری که همان حقوق مردم است تامین میشود. به عبارت دیگر حقوق شهروندان فروخته میشود تا برای آنها
کالبد ایجاد شود. متاسفانه مدیریت شهری به بهانه توسعه شهر بهجای آنکه کیفیت زندگی در شهر را آنطور که مردم میخواهند ارتقا دهد با فروش کاربری، تراکم و سایر حقوق شهروندی از شهروندی به شهروند دیگر زندگی شهروندان را سختتر و تنگتر میکند. طبیعی است که این امر آرامش شهروندان را برهم میزند. این نادیده گرفتن چه آسیبهایی در حوزه شهری بر جای گذاشته است؟ در ابتدا فروش تراکم مساله بسیار جدیای بهنظر نمیرسید اما پس از مدتی منجر به دامن زدن جمعیت در کلانشهرها شد. در نتیجه در شهر تهرانی که براساس افق طرح جامع و طرح تفصیلی حداکثر گنجایش هفتمیلیون جمعیت را داشت، اکنون بالغ بر 7/8 میلیون نفر در آن زندگی میکنند و آمار پروانههای صادر شده نشان میدهد این جمعیت در آینده به بیش از 3/11 میلیون نفر میرسد. در نتیجه امروز افزایش جمعیت و تعداد ساختمانها به افزایش واحدهای موتوری منجر شده است و یکی از علل اصلی آلودگی هوا در کلانشهرها از جملهتهران همین است که کمتر کسی به آن توجه میکند. چون روند توسعه شهر را غیرقابل توقف میدانند. در سال 91 شاهدیم اکثر روزها در دیماه هوای تهران در وضعیت بحرانی و اضطرار
قرار داشت. در این شرایط به تنها چیزی که فکر نمیشود کنترل جمعیت است چرا که تعداد وسایل نقلیه در هر شهر رابطه مستقیم با جمعیت دارد. جمعیتپذیری شهر نیز با فروش تراکم رابطه مستقیم دارد. درحال حاضر شهر تهران به شهری پر از آلودگی و شلوغ با ساختمانهای انبوه و بدقواره تبدیل شده است درحالیکه این شهر باید محل آرامش شهروندان و پاسخگوی نیازهای آنها در جهت افزایش کیفیت زندگی آنها باشد. این معضل به ضعف آگاهی شهروندان از حقوق شهروندی برمیگردد؟ اگر شهروندان جامعه به حقوق خود آگاه باشند و یک نظام حکمروایی خوب بر شهر حاکم باشد، بهطور قطع مدیریت شهری یا متولیان امر در ساماندهی حوزه شهری نمیتوانند حق آنها را در قالب تراکم بفروشند. درحال حاضر ادامه روند فروش تراکم باعث شده تا علاوه بر افزایش جمعیت و غیرقابلکنترل شدن آلودگی هوا دیگر شهر تهران قابل سکونت نباشد. بنابراین لازم است تا تمام شهروندان با حقوق شهروندی خود آشنا شوند و خواهان استقرار نظام حکمروایی محلی خوب و پاسخگو باشند. برای مثال؛ در قانون هرگونه بارگذاری فراتر از آنچه در طرح جامع شهری باشد خلاف است. مدیریت شهری مجاز نیست که بیش از حدقانونی
اقدام بهفروش تراکم کند. درست است مجریان قانون باید به قانون پایبند باشند و تخطی نکنند اما شهروندان نیز باید نسبت به این مساله حساس باشند. وقتی شهروندان از حق قانونی خود میگذرند و تصور میکنند چون شهرداری به عنوان مجری قانون اقدام به فروش تراکم میکند، این کار قانونی است و مشکلی ندارد طبیعی است که دیگر قانون به حاشیه کشیده میشود. پس در این میان نهتنها مجریان قانون مقصرند بلکه مردم یا شهروندان نیز به دلیل عدم آگاهی از حقوقشان و اقدام در جهت استیفای آن به همان نسبت قصور دارند. در سالهای گذشته شاهد بودیم شهروندان در خرید تراکم با یکدیگر مسابقه گذاشتند بیآنکه بدانند مدیریت شهری حقوق آنها را سلب میکند و به دیگری با قیمتهای گزاف میفروشد. آنچه خرید و فروش میشد، فضای زندگی شهرنشینان و زندگی آینده فرزندان آنان بود. نتیجه این چرخه باطل به ترافیک شدید و آلودگی و در نهایت کاهش کیفیت زندگی شهروندان در تهران منجر شد، بنابراین فروش تراکم، یکی از مسایلی است که در ظاهر برای توسعه شهرها در جهت تامین هزینههای شهرداری انجام میشود اما در عمل بلای جان کلانشهرها به ویژه تهران شده است. از بعد اقتصادی چه
هزینههایی تحمیل کرده است؟ آمار شرکت کنترل آلودگی هوای تهران نشان میدهد تعداد روزهای هوای سالم به 30درصد روزهای کل سال نمیرسد. آمارها نشان میدهد که بالغ بر 280 روز هوای تهران ناسالم بوده است. هزینههای اقتصادی که افزایش آلودگی در اثر افزایش جمعیت و کاهش کیفیت زندگی افراد در کلانشهرها را تحمیل کرده از یکسو قابل اهمیت و بررسی است از طرف دیگر نیز سلامت شهروندان بهطور جدی در خطر است. وقتی سلامت شهروندان در شهر تامین نشود دیگر مدیریت شهری و مسوولان متولی چطور میتوانند مدعی باشند که در جهت خدمترسانی به شهروندان فعالیت میکنند. در زمینه هزینههای اقتصادی که این اقدام بر جامعه وارد کرده است، میتوان گفت اکنون شرایطی در جامعه رخ داده که اگر ریشهیابی شود به این نتیجه میرسید که هیچکاری نیست که خلاف قانون نتوان انجام داد. فقط قیمتهای آن متفاوت است. این به مفهوم بیثباتی در محیط کسب و کار و هرجومرج در اقتصاد شهری است. شما تصور کنید این برداشت عمومی از قانون که هرکاری میتوان برخلاف قانون انجام داد اما نرخهای آن متفاوت چه تاثیری بر توسعه ملی کشور و توسعه شهری برجای میگذارد و تا چه میزان هزینه
به اقتصاد کشور وارد میکند. نمونه آن بورسبازان زمین هستند. وقتی با پرداخت هزینه میتوان قانون را دور زد و با نیش قلم مدیران کاربری و تراکم زمینها در درون شهرها و اطراف آنها جابهجا شود، دیگر چه دلیلی برای گرایش به تولید باقی میماند. معنی اقتصادی هریک از این جابهجاییها، میلیاردها تومان پول باد آورده و سیاه است. تا وقتی که این راهها برای پولدار شدن در اقتصاد وجود دارد، گرایش به تولید واقعی چندان معنیندارد. با این اوصاف رشد قیمت مسکن و بورس بازی زمین در سالهای اخیر را چگونه ارزیابی میکنید؟ در سالهای اخیر شاهد روندی هستیم که عدهای زمینهای خارج از محدوده با کاربری غیرمسکونی و تجاری را خریداری کردهاند و برای تبدیل کردن آنها به کاربری مسکونی و تجاری، هزینههایی متقبل میشوند تا عمل غیرقانونی خود را به قانونی تبدیل کنند. سود سرشار از بورسبازی و زمینخواری باعث شده تا این روند تسری پیدا کند و عدهای به راحتی با خرید قانون بتوانند بازار مسکن را در انحصار خود بگیرند و در نتیجه درحال حاضر شاهد افزایش بیرویه قیمت ملک در کلانشهرها به ویژه تهران هستیم که غیرقابلکنترل شده است؛
بنابراین برای ریشهیابی مشکلات بخش مسکن و افزایش رشد بیرویه قیمتها باید به اقتصاد شهری و حقوق شهروندی توجه ویژهای داشت. یعنی در رفع معضلات بخش مسکن و بازار دلالی و بورسبازی بازار خریدوفروش ملک تنها پرداختن به ابعاد مسایل اقتصادی کلان کافی نیست و باید ابتدا مقوله شهر و حقوق شهروندی نهادینه شود... . در اقتصاد ایران این علاقه وجود دارد که مسایل اقتصادی چون چالشهای بازار ارز و طلا یا بورسبازی مسکن تنها از چارچوب اقتصاد کلان تجزیه و تحلیل شود. این دیدگاه در بررسی مسایل اقتصادی جایگاه خود را دارد اما نباید از مسایل اقتصاد شهری و مقوله حقوق شهروندی غافل شد. باید به مساله شهر و شهروند در جامعه ایران توجه ویژه داشت؛ چراکه درحالحاضر بسیاری از مشکلات اقتصادی، سفتهبازی و بورسبازی از این ناحیه در نتیجه نادیدهگرفتن حقوق شهروندی رخ داده است. این مشکلات در شهری چون تهران در حال گسترش است و این پدیده تنها خاص شهرهای ایران است که حقوق آنها به سادگی خریدوفروش میشود. تراکم، نمونه کوچک آن است و صدها خلاف قانونی در سطح کلان و خرد در حال وقوع است. اگر به مناطق جنوب تهران سر بزنیم، متوجه میشویم
فروش تراکم چه بلایی بهسر ساکنان این مناطق آورده است. نه تنها این امر به نوسازی بافتهای فرسوده کمک نکرده بلکه با ساختوسازهای خارج از محدوده، جمعیت انبوه به سمت این مناطق کشانده و به مراتب کیفیت زندگی را تحتتاثیر قرار داده است. در یکسال گذشته شاهد افزایش چند برابری قیمت مسکن هستیم به ویژه در ماههای اخیر با نزدیک شدن به پایان سال قیمتها به شکل بیسابقهای درحال رشد هستند. علت چیست؟ درحالحاضر افزایش بیرویه قیمت مسکن به چند علت رخ داده است. یکی مربوط به مباحث اقتصاد کلان است که به تشدید تورم و رشد نقدینگی سرگردان در جامعه برمیگردد و در جای خود باید بهطور مفصل به این مقوله پرداخته شود، اما دلیل دوم به تمرکز تقاضا در شهرهای بزرگ که به توزیع جمعیت در سرزمین برمیگردد. باتوجه به اینکه در اکثر شهرهای ایران توسعه صنعتی نداریم و جمعیت به شکل متعادل توزیع نشده است؛ بنابراین تقاضا در شهرهای بزرگ چون تهران به شکلی افزایش یافته است در نتیجه انبوه تقاضا نیز از علتهای اصلی رشد قیمت مسکن در تهران است. سومین دلیل هم که طی این بحث بارها به آن اشاره کردم، فروش قانون که امکان بورسبازی زمین را
فراهم کرده است و درحالحاضر نیز سهم قابلتوجهی در افزایش قیمت مسکن در تهران دارد. با این اوصاف خانوارهای بیمسکن دیگر با این رشد قیمتها قدرت خرید خود را از دست دادهاند؟ اگر در اوایل دهه70 یک خانوار متوسط میتوانست با پنجتا شش سال پسانداز آپارتمان 60 تا 70متری تهیه کند اما اکنون با همان پسانداز حتی امکان خرید 10مترمربع آپارتمان را ندارد. اگر بهطور متوسط قیمت مسکن در هر متر مربع در تهران را تا سهمیلیونتومان درنظر بگیریم که بیشتر است باید یک خانواده در حدود 200 میلیونتومان پسانداز داشته باشد تا یک خانه 60تا 70متری خریداری کند درحالیکه متوسط درآمد خانوارهای ایرانی در حالحاضر با توجه افزایش هزینههای زندگی در حدی نیست که بتوانند هزینههای روزمره را رفع کنند و نیز پسانداز برای خرید مسکن داشته باشند. آنهم در شرایطی که قیمت مسکن دایما در حال رشد است. با توجه به مسایل اقتصادی و مقوله اقتصاد شهری آینده بازار مسکن را چگونه ارزیابی میکنید؟ بهنظر میرسد با توجه به ثروتهای حاصل از سفتهبازی، روند افزایش تقاضا و بورسبازی زمین قیمت مسکن در شهرهای بزرگ روند صعودی را
ادامه دهد. البته نمیتواند همپای بازار ارز و طلا حرکت کند اما با فاصله اثرات خود را نشان میدهد و در هر مقطع ارز و طلا رشد میکند پس از مدتی اثرات تورمی آن در بازار مسکن با رشد قیمت نمایان میشود. از سوی دیگر شاهد کوچکشدن اندازه مسکن متوسط خواهیم بود. در واقع بازار مسکن به سمت دوقطبی شدن حرکت خواهد کرد. بخشی از بازار را مسکن کوچک در برمیگیرد و بخشی دیگر را بورسبازی خانههای لوکس وگرانقیمت. همچنین با کاهش قدرت خرید جامعه، نرخ اجارهبها با رشد قابلتوجهی مواجه میشود. از طرف دیگر مقوله بورسبازی زمین تبعات اجتماعی بههمراه دارد. از سوی دیگر یکی از نگرانهایی که درخصوص مقوله شهر و شهروندی وجود دارد بروز انواع آسیبهای اجتماعی است. اخیرا با رشد درآمدهای هنگفت از بورسبازی و سفتهبازی عدهای یک شبه به ثروت بادآورده میرسند که با تبعات اجتماعی نیز همراه است چرا که این افراد همانطور که از راههای غیرقانونی صاحب ثروت میشوند در مسایل اجتماعی به هیچ نظمی و هنجاری پایبند نیستند. در حالحاضر محل وقوع آسیبهای اجتماعی نیز تغییر کرده است و آمارها از افزایش جرم و جنایت در محلهای مرفهنشین شهر تهران نسبت به گذشته
حکایت دارند. با این اوصاف رشد بورسبازی در سالهای اخیر در بخشهای اقتصادی به ویژه مسکن به ضعف دولت در مدیریت اقتصادی کشور برمیگردد؟ اساسا دولت در برنامهریزی و توسعه اقتصادی نقش تعیینکننده دارد. درست است که کنشگر اقتصادی و اجتماعی مردم هستند اما این دولت است که با وضع قوانین و سیاستگذاریهای مربوطه در حوزههای اقتصادی و اجتماعی میتواند تاثیر مثبت یا منفی بر کنشگران جامعه داشته باشد. در ایران چون دولت و نهادهای عمومی که منافع مستقیم در دولت دارند نیز بازیگر اقتصادی هستند، موجب شده که دولت حرمت قانون را نگه ندارد و زیرپا بگذارد و آشکارا تمایل خود را به نقض قانون نشان دهد. در چنین شرایطی نباید انتظار داشته باشیم که کنشگران اجتماعی و اقتصادی یا بهطورکلی مردم به شکل یکجانبه پایبند قانون باشند. در یکی از احادیث دینی از حضرت رسول(ص) نقل شده است: «رفتار مردم به روسای حکومت خود بیشتر شبیه هست تا به پدر و مادرشان.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.