|

دريچه

جامه‌ای نو برای «حکمت اشراق»

داریوش شایگان در نشست بررسي كتاب «اسلام ايراني»، بر چندوجهی بودن شخصیت کربن اشاره کرد. وی گستره پژوهش‌ها و مطالعات او را بازگو کرد: او به واسطه شاگردی ژیلسون، متون قرون وسطایی را به‌خوبی ‌شناخت و به ترجمه عربی متون یونانی علاقه‌مند شد، مکتب نوافلاطونی را از طریق امیل بریه فراگرفت و علاقه‌اش به حکمت اشراقی سهروردی به واسطه آموزه‌های ماسینیون برانگیخته شد. پس از آن سال‌ها در کتابخانه ایاصوفیا آثار سهروردی را مطالعه و نوعی ارتباط درونی با آنها برقرار کرد. وی ادامه داد: اما خلقیات فرانسوی و اروپایی او قبل از هر چیز و علاقه‌اش به فرهنگ اروپایی برای من جالب توجه و عجیب است. کربن تمام بزرگان فرهنگ غرب را به خوبی می‌شناخت، به واسطه جنگ جهانی با تمام روشنفکران و متفکران آلمان در ارتباط بود و آثار ایشان را به فرانسوی برگرداند. کربن اولین مترجم آثار هایدگر و کسان دیگری چون جان بارت، به فرانسوی بوده است. او قبل از اینکه ایران‌شناس بشود، آلمان‌شناس و ژرمنیست بود. کربن مرا به ترجمه متون سانسکریت به فارسی راهنمایی و ترغیب کرد. بعد‌ها دریافتم که این رویکرد، چون ترجمه متون یونانی به عربی، عربی به لاتین و سانسکریت به تبتی، چینی و ژاپنی حائز اهمیت و خود مکتب مهمی در حوزه ترجمه‌ است. او حکمت و عرفان ایرانی را که خود قاره‌ای از تفکر می‌خواند، به دنیا معرفی کرد. کربن حکمت اشراقی را به زبان فرانسه و با جامه‌ای نو بر فرهنگ غربی وارد کرد. وی در ادامه، ضمن اشاره به کتابی که خود درباره کربن نوشته است، گفت: سعی کردم از میان انبوه مطالب و دست‌نوشته‌های او طرحی از جغرافیای فکری‌ ایران استخراج کنم. کربن چهار وجه اصلی در حکمت ایران اسلامی تبیین کرد که به این شرح است: اول، وجه فلسفی که می‌توان آن را وجه وجود‌شناختی نامید و حرکتی است از اصالت ماهیت به اصالت وجود. دوم، وجه تمثیلی عارفانه است که از ابن سینا و دیگران استخراج می‌شود؛ این وجه بر تمثیل عرفانی و رویداد آن در درون دلالت می‌کند که می‌توان آن را وجه روایی نامید. سوم، وجه عاشقانه است که عشق انسانی و عشق ربانی را تبیین می‌کند. چهارم، وجه نبوی است که حرکت از نبوت به ولایت را توجیه و تعریف می‌کند. اینها همه به عالم مثال منجر می‌شوند، چرا که کربن عاشق عالم مثال بود. به زعم او علت عالم تاویل، وجود این جهان و تمثل روح در آن است. تمثیل، متفاوت از استعاره است، از این‌رو تحول به وقوع می‌پیوندد، ‌یعنی این‌جاست که نبوت تبدیل به ولایت می‌شود، اصالت ماهیت به اصالت وجود و تمثیل عرفانی به رویداد آن در درون. چنان‌که سهروردی گفته است قرآن را طوری بخوان گویی بر تو نازل شده است. همان‌جاست که عشق انسانی تبدیل به عشق ربانی می‌شود. این جغرافیای تفکر، از خواندن نوشته‌های کربن بر می‌آید. وی دیگر وجوه علاقه کربن به اسلام ایرانی را تشریح کرد و ادامه داد: به اعتقاد کربن، اسلام ایرانی بر کنه و درون اسلام دلالت داشت. اولین کسی که در تاریخ ادیان کهن، اساطیر کهن را که همواره معطوف به گذشته‌ای طلایی بودند، به سوی آینده و آخرت‌نگری تغییر داد، زرتشت بود. به واسطه وجود چنین رویکردهایی استقرار و دوام شیعه در ایران قابل تفسير است. کربن به این موضوعات آگاه بود. او ضمن اشاره به دوره فاطمی‌ها بر وجوه دیگر شیعه اشاره کرده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.