|

گزارش

«تاویل» به مثابه وحی

غلامرضا اعوانی، بر عمق مطالعات کربن در حوزه‌های اسلام‌شناسی و ایران‌شناسی و همچنین نگرش عمیق و منصفانه او در باب عرفان شیعی، بر خلاف دیگر شرق‌شناسان، تاکید کرد. وی در شرح استعداد و اهلیت کربن در این حوزه، شرح برخی مطالب به نقل از وی را ضروری دانست و تصریح کرد: کربن تاریخ‌نگاری فلسفی را تغییر داده است. در تاریخ فلسفه او، بخش تشیع و ارتباط آن با حکمت، فلسفه و عرفان لحاظ شده است. البته این نوع نگاه در جامعه امروز ما به زعم برخی، پسندیده نیست، اما باید حق علم ادا شود. عرفان و تشیع، هر دو مبتنی بر ولایت هستند. یکی از ویژگی‌های بارز و البته مهم تفکر ایرانی، تلفیق تعقل به معنای حکمت بحثی، استدلالی و منطقی، و تاله به معنای حکمت ذوقی و کشفی است. این رویکرد در ادیان دیگر به قدرتی که در ایران صورت گرفته است، وجود ندارد. کربن بر خلاف غربیان که فلسفه اسلامی را در دنباله فلسفه یونانی می‌دانستند، بهترین نوع فلسفه را حاصل جمع بین حکمت ذوقی و حکمت بحثی می‌دانست که به طور کامل به سهروردی و ابن سینا تعلق دارد. او این جمع بین ذوق و تاله را، انقلاب روحانی سهروردی نامیده است. وی با اشاره به حاشیه‌نویسی مترجم، تاکید کرد: جویندگان حقیقت به چهار دسته تقسیم می‌شوند؛ متکلمان، مشاییان، اشراقیان و عرفا. روش مشاییان عقل و استدلال، روش عرفا ذوق و کشف، روش اشراقیان کشف و روش متکلمان هم استدلال است. یکی از وجوه تفاوت بین آنها این است که متکلم و عارف ملتزم است به وحی، به معنای اخذ مبادی از آن، اما حکیم به رغم اعتقاد به وحی، به آن التزام ندارد. انقلاب روحانی سهروردی این همه را در خود جمع کرده است. سهروردی برای حکمت مراتبی (حکمت ذوقی و حکمت بحثی) قایل شده است. او حکمت ذوقی را تنها به افلاطون منحصر نکرده است، به‌زعم او تمام حکمای پیش از سقراط دارای حکمت ذوقی بودند، عرفا نیز هم. اعوانی افزود: کربن لازمه فهم و درک عرفان و حکمت ایرانی را اصلاح زبان از سوی غربیان می‌دانست. او معتقد بود که زبان غرب باید به شکل و صورت اصل خود بازگردد تا موجبات فهم و درک درست فرهنگ عظیم ایرانی فراهم آید. بنابراین به تصحیح لغات و اصطلاحاتی پرداخت که دچار انحراف و اعوجاج شده بودند. وی در ادامه‌ برخی واژه‌ها و اصطلاحات از این دست را عنوان کرد و دیدگاه کربن در ارتباط با ضرورت تغییر آنها را شرح داد: اصالت تاریخ، یکی از آن واژگان و مفاهیمی است که باعث غفلت و نسیان می‌شود. گذشته در حال وجود دارد. وقتی حکیمی، حکیم متقدم بر خود را می‌خواند، آن حکیم متقدم همواره حضور دارد. اما پیروان اصالت تاریخ این واقعیت را نفی می‌کنند. بنابر اعتقاد ایشان، صحت اندیشه یک فیلسوف، بر مبنای درک مقطع تاریخی آن به روش علیّ، به این معناست که توام با سرآمدن آن مقطع تاریخی، آن فکر نیز از اعتبار تهی می‌شود. اینگونه نیست، سنت فکر ایرانی همواره زنده بوده است و بر همین اساس کربن سهروردی را احیاگر حکمت باستانی ایرانی می‌داند. اعوانی مباحث خود را حول مفهوم معرفت ادامه داد و تصریح کرد: معرفت همواره در عرفان و حکمت و ادیان شرقی سویه‌ای نجات‌بخش داشته است. به عبارتی متضمن ولادت دوباره است‎؛ دو نوع ولادت وجود دارد: ولادت جسمانی و ولادت روحانی. حکمت به تعبیر ملاصدرا و با استناد به کلام مسیح (ع) برگرفته از قرآن، تولد ثانی است. بنابراین معرفت نجات‌بخش است، خصلت قدسی دارد و جدا‌ناپذیر از عرفان است. در غرب، به دنبال اتخاذ رویکردی غیراز این، معرفت انکار و شکاکیت به وجود آمد. پدیدار‌شناسی، ‌مفهوم و واژه دیگری‌است که اعوانی به آن اشاره کرد. وی گفت: واژه‌ای که در غرب بر این مفهوم دلالت می‌کند در فارسی به «حفظ ظاهر» برگردانده می‌شود، حال آنکه پدیدار‌شناسی به معنای نجات دادن پدیدار‌هاست. یعنی بایستی در برابر پدیدارهایی که بر ما ظاهر شده‌اند حضور داشته باشیم و آنها را مثله و تحریف نکنیم. این عین نجات دادن آنهاست. پدیدار‌شناسی به معنای دقیق و روشن، عیان ساختن و آشکار ساختن باطن و حقیقت یک چیز است که بر ما ظاهر شده است. کربن آن را کشف‌المحجوب می‌گوید که با تعریف هوسرل از این مفهوم متفاوت است. رویکرد کربن به تمامی، شرقی، اشراقی و حکمی است. از این جهت این پدیدار‌شناسی با نزول و تنزیل ارتباط دارد، متوقف نمی‌شود و دست آخر به خداوند می‌رسد. کربن معتقد است که این مساله در غرب تعریف نشده است و تنها خاص تشیع است. وی افزود: ولایت نزد اهل تشیع مساله مهم دیگری‌است که کربن بر آن تاکید داشته است. اهل تشیع و اهالی حکمت ذوقی، ولایت را وجه باطنی نبوت می‌دانند. ابن‌عربی و دیگر حکما، همواره در این‌باره بحث کرده‌اند. ایشان بر اتمام دوره نبوت و آغاز ولایت ائمه تاکید داشته‌اند. این نوع نگاه، خاص شیعه و عرفان است. آنها که قائل به مساله خلافت هستند ولایت الهیه و اسرار آن را که در تفاسیر و احادیث شیعه به وفور ذکر شده است، نمی‌پذیرند. اعوانی بر فراتاریخی بودن حکمت اشاره کرد و ادامه داد: این بحثی بسیار عمیق است. کربن تاویل و هرمنوتیک را با وحی ارتباط داده است. وحی به معنای فهمیدن عمیق چیزی است. احاطه کامل بر ابعاد عرضی و طولی یک مفهوم را نیز می‌توان وحی معنا کرد. در غرب چهار بعد برای معنا تعریف شده است بعد ظاهری، بعد استعاری و کنایی، بعد اخلاقی و بعد تمثیلی و رمزی. تاویل با بعد تمثیلی و رمزی ارتباط دارد. سهروردی فرق بین حکمت ذوقی و حکمت بحثی را در رمز دانسته است. کربن معتقد بود که غربی‌ها در فهم حکمت رمزی و حکمت استعاری دچار خطا شده‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.