|

برای سالمرگ «فئودور داستایوفسکی»

چرا «شب‌های روشن» تکرار نشد

فرزاد مؤتمن

قرار نبود «شب‌های روشن» را بسازیم. در واقع اصلا قرار نبود داستانی از داستایوفسکی را اقتباس کنیم. قصه از این قرار بود که «سعید عقیقی» فیلمنامه‌ای نوشته بود با نام «هفت شب» که دوست داشتم این فیلمنامه را بسازم. قرار بود این فیلمنامه را اول آقای کیمیایی بسازد که نساخت و با ایده آن «مرسدس» را ساخته بود. داستان این فیلمنامه قصه چند جوان بود که با ماشین در اتوبان می‌گردند و طی چندروز استحاله پیدا می‌کردند. برای ساختن «هفت شب» تلاش زیادی کردم و حدودا 9 ماه منتظر بودم و به دفاتر سینمایی مختلف سر می‌زدم منتها چون ایده این فیلم قبل‌تر در «مرسدس» دیده شده بود و فیلم اول من «هفت پرده» هم هنوز اکران نشده بود، کسی حاضر نشد برایش سرمایه‌گذاری کند، البته که این اتفاقات در هیچ جای دیگر جهان نمی‌افتد. اقتباسی از «ولمنت» همزمان در آمریکا ساخته شد. یکی را با همین عنوان میلوش فورمن ساخته بود و دیگری هم با عنوان «روابط خطرناک» استفان فریرز کارگردانی کرده بود. از این اتفاق در آمریکا بسیار هم استقبال شد اما در ایران مانع شدند تا دو قصه شبیه به هم تبدیل به فیلم شود. سینمای ایران جرات چنین ریسکی را به خرج نداد، چون این فیلم بسیار پر شخصیت بود و هزینه‌بر. وقتی آخرین‌بار دست رد یک تهیه‌کننده بر سینه‌ام خورد با عصبانیت به دفتر «سعید عقیقی» رفتم و از او خواستم تا قصه‌ای با دو شخصیت بنویسد که داستانش در یک اتاق می‌گذرد. او بعد از مدتی به من «شب‌های روشن» را پیشنهاد کرد. بی‌درنگ به او گفتم که شانه‌های من تحمل سنگینی اسم داستایوفسکی را ندارد اما «سعید عقیقی» به من گفت که به این قصه به عنوان قصه‌ای از داستایوفسکی نگاه نکنم، بلکه به چشم یک قصه عاشقانه آن را ببینم.
یک‌بار پس از این مکالمه‌ام با «عقیقی» برای اولین و آخرین بار «شب‌های روشن» را خواندم و برایم داستان جذابی نبود. گمان می‌کردم به اندازه سایر آثار داستایوفسکی غنی نیست. طبیعی هم بود. داستایوفسکی این قصه را در 26 سالگی نوشته بود. زمانی که هنوز خیلی‌جوان و کم‌تجربه بوده و هنوز بیش از اینکه نویسنده باشد، مترجم آثار «بالزاک» از فرانسه به روسی بوده. اتفاقا ردپای «بالزاک» بیش از خود او در «شب‌های روشن» هویداست. اگر اسم داستایوفسکی را از روی جلد کتاب برداریم، دیالوگ‌های پرطمطراق عاشقانه این قصه، ما را بیشتر به یاد «بالزاک» می‌اندازد. داستایوفسکی بعد از نوشتن این قصه تبعید شد و بعد از چندسال تبعید وقتی دوباره به زادگاهش بازگشت، ابله، شیاطین و سایر شاهکارهایش را رقم زد.
به گمان من داستان‌های درجه‌دو برای اقتباس‌های سینمایی مناسب‌ترند. شما فکر کنید اثر درجه‌یکی مثل «ابله» را بخواهیم اقتباس کنیم. چه‌چیز باید بگوییم که از دید ظریف داستایوفسکی پنهان مانده باشد؟ چه‌کار باید بکنیم که نویسنده این شاهکار نکرده باشد؟اما وقتی یک رمان کوچک‌تر و کم‌اهمیت‌تر مثل همین «شب‌های روشن» را انتخاب کنیم، آن وقت است که می‌توان به واسطه این اثر نگاهی که کمتر به آن توجه شده را بازنمایی کرد و از تجربیات زیسته‌مان به آن افزود.
«سعید عقیقی» از روز اولی که شروع به نگارش «شب‌های روشن» کرد، قصه را از مسیر فرهنگ و ادب فارسی عبور داد و عملا متکی بر قصه «شیخ صنعان» و «دختر ترسا» بود. تغییرات زیادی در قصه داستایوفسکی ایجاد شد و اولین تغییر همین بود که ضلع سوم از مثلث عشقی حذف شد و تغییر بعدی این بود که دختری که از شهرستان می‌آید، دیگر پیش مادربزرگش نیست، چون رابطه دختر و مادربزرگ در اصل قصه به هیچ‌وجه امروزی و باورپذیر نبود. در شکل‌دادن به کاراکتر اصلی قصه هم تغییرات اساسی صورت گرفت. کاراکتری که داستایوفسکی ساخته، مردی خجالتی و غیرجذاب است که دوست دارد با زن‌ها معاشرت کند اما عملا قادر به آن نیست. این در حالی است که مرد قصه ما اتفاقا جذاب است منتها خودش را در یک انزوای خودخواسته محصور کرده چون نمی‌خواهد آلوده اطراف شود. با این تغییرات ما به تمی تازه دست پیدا کردیم که دیگر تم قصه داستایوفسکی نیست.
«شب‌های روشن» ما درباره آدم‌هایی است که جامعه آنها را نمی‌پذیرد و در واقع آنها هم با جامعه کنار نمی‌آیند. در عین‌حال ما به دلیل معذوریت‌هایی که برای ساختن یک فیلم عاشقانه در پیش‌رو داشتیم، شاعرانگی را جایگزین عاشقانگی کردیم و همین شد که اشعار بسیاری از شعرایی چون سیستانی، رودکی، سعدی، احمد شاملو، اخوان و در بین شعرای خارجی ناظم حکمت، وارد فیلم ما شد و عملا «شب‌های روشن» ما تبدیل به عاشقانه‌ای شد در حمایت از شعر و ادب فارسی.
با وجود تفاوت‌های بارز «شب‌های روشن» ما با اصل قصه، تمام تلاش ما بر این بود که روح این نویسنده فقید را در کلیت قصه زنده نگه داریم. همین شد که برای حفظ وقار قصه داستایوفسکی در رنگ‌آمیزی، تصویربرداری، نورپردازی و رنگ صحنه و لباس از تونالیته کهربایی، قهوه‌ای، یشمی، زرد و... که یادآور قصه‌های داستایوفسکی‌ست، استفاده کردیم.
بعدها که «شب‌های روشن» را جوان‌ها پسندیدند، بارها از من پرسیده شد که چرا «شب‌های روشن» تکرار نشد و دیگر قصه‌ای از داستایوفسکی را اقتباس نکردم. اتفاقا من قصد داشتم دوباره از داستایوفسکی اقتباس کنم و قصه «نازنین» را سعید عقیقی بازنویسی کرد، منتها هیچ حمایتی از این فیلمنامه نشد. ظاهرا سینمای ایران با وجود جوان‌ها، علاقه‌ای به قصه‌های داستایوفسکی و ژانر «شب‌های روشن» ندارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.