|

هدایت و فرزاد و «کتاب مستطاب وغ‌وغ ساهاب»

چه بهتر که به مذاق ادبا خوش نیامد

علی شروقی

محمدعلی افراشته -بنیانگذار نشریه فکاهی چلنگر- جایی نقل کرده است که روز انتشار اولین شماره چلنگر، رفته بوده کافه فردوس تا ببیند واکنش دوستان ادیبش به اولین شماره چلنگر چیست. از مجمع ادبا، اما هیچ‌کس افراشته را تحویل نمی‌گیرد تا اینکه صادق هدایت از در کافه تو می‌آید و با دیدن افراشته، ذوق‌زده به سمتش می‌رود، بغلش می‌کند و تبریک می‌گوید. افراشته اما بابت استقبال سرد ادبای کافه‌نشین از مجله‌اش، دمغ است. موضوع را به هدایت می‌گوید. هدایت جواب می‌دهد: «اگه اینا از مجله‌ات خوششون می‌اومد من از‌ت ناامید می‌شدم.» (نقل به مضمون) در خاطراتی که از هدایت نقل شده، البته حکایات حاکی از شوخ‌طبعی و متلک‌پرانی هدایت و ذوق و ظرافتش در واژه‌سازی و هجو عالم و آدم بسیار است؛ با این همه آن شمایل نمادین تغزلی و رمانتیکی که از هدایت مقبول ذایقه ایرانی افتاده، چندان به آن شمایل نکته‌سنج متلک‌پرانی که چه در نامه‌ها و چه در نوشته‌های طنز‌آمیز هدایت، به هنرمندانه‌ترین شکل ممکن جلوه کرده، مجال بروز نداده است؛ در واقع انگار در تکرار نسل‌به‌نسل این باور رایج و غالب که آثار هدایت، موجد افسردگی و مشوق خودکشی است، بیش از آنکه نفی آثار جدی هدایت هدف بوده باشد، مخفی نگه‌داشتن طنز به شدت رادیکال‌تر او مدنظر بوده است. نفی آشکار هدایت جدی، به مثابه سرپوشی بر هدایت طنزاندیشی که در نوشته‌های طنزآمیزش به مراتب خشن‌تر و بی‌رحم‌تر است. نفی جدیت هدایت با این استدلال که نوشته‌هایش تلخ و ناامید‌کننده است، در نوشته‌های جدی او چنان جاذبه‌ای پدید آورد که طنزش به محاق رانده شد و حواس‌ها همه رفت به سمت آن هدایتی که به زعم زعمای قوم، نوشته‌هایش تاریک و یاس‌آور بود. نفی گفتمان یاس به قصد داغ‌کردن تنور این گفتمان بود و لاپوشانی‌طنزی که سخت با زبان پدر، در افتاد و آن را همراه با تمام مفاهیمی که آن زبان طی قرن‌ها ساخته و تثبیت کرده بود، واژگون کرد. در «قضیه جایزه نوبل»، از مجموعه «وغ‌وغ ساهاب» -کار مشترک هدایت و مسعود فرزاد- حکایت دختر یک شاعر مشهور و جا‌سنگین نقل شده است که دوست دارد پا، جای پای پدر بگذارد، اما عوض قصیده، «قضیه» می‌سراید و از پدر فحش می‌خورد. «قضیه» (دفرمه شده قصیده) فرمی است که هدایت و فرزاد در «کتاب مستطاب وغ‌وغ ساهاب» برای نقد و هجو بنیادین سنت فکری و تجدد ناقص و دست‌و‌پا شکسته رضاشاهی ابداع کردند و هدایت بعدها آن را بسط داد و با دست‌زدن به انواع بازی‌های زبانی هجو‌آمیز و واژه سازی‌های جعلی، کل تاریخ رسمی را وارونه کرد و دست‌انداخت و این بازی ویرانگری بود که با وغ‌وغ ساهاب آغاز شد. وغ‌وغ ساهاب، پر است از انواع غلط‌های املایی و انشایی و دستوری و... پر از بدنوشتنی که به واقع، ادای بدنوشتن است به قصد هجو زبان و ادبیات فاخر و رسمی و سازوکارهای فرهنگی و سیاسی مرتبط با آن. هدایت و فرزاد، در کتاب مستطاب وغ‌وغ ساهاب، بد نمی‌نویسند، ادای بدنوشتن را درمی آورند و این ادا درآوردن، دستاورد بزرگ وغ‌وغ ساهاب است. در واقع هدایت و فرزاد، در این کتاب، خوب بلدند چطور بد بنویسند. وغ‌وغ ساهاب، تقلید تمسخرآمیز کل ذخیره ادبی و فرهنگی قدیم و جدید است. هم تقلید تمسخرآمیز تفکرو ادبیات قدیم و هم تفکر و ادبیات وارداتی که هنوز خام و جا نیفتاده است. این کتاب، همچنین تقلید تمسخرآمیز خود «کتاب» و ساز و کارهای مرتبط با آن هم هست. مثل «تقدیم نومچه» اول کتاب، یا مصاحبه ساختگی نویسندگان با خودشان درباره وغ‌وغ ساهاب، تحت عنوان «قضیه اختلاط نومچه» یا دست‌انداختن شکل‌های قدیمی قصه‌گویی و ارایه نقیضه‌ای از این شکل‌ها. مثل «قصه خارکن» که در آن، زندگی تخت و بدون اوج‌و‌فرود خانواده خارکن با لحن نقالی قصه‌های پهلوانی سراسر حادثه روایت می‌شود. قصه خارکن، همزمان از دو پیشینه روایی وام می‌گیرد: یکی قصه‌های تخت چخوف که هدایت از اولین مترجمان فارسی او‌ست و دیگری قصه‌های عامیانه که قصه خارکن با ارایه نقیضه‌ای چخوفی از آنها، تجربه‌ای خلاقانه را در طنز ادبی به نام خود ثبت می‌کند. اغراق نیست اگر بگوییم که نطفه قصه‌های طنزآمیز بهرام صادقی در کتاب «سنگر و قمقمه‌های خالی» در قصه خارکن کتاب مستطاب وغ وغ ساهاب بسته شده است. وغ‌وغ ساهاب، کارناوالی است علیه گفتمان و سخن مسلط. کارناوالی که به صورتی سیال و سرخوشانه لابه‌لای همه مفاهیم و قالب‌های جا‌افتاده و تازه در حال پا‌گرفتن حرکت می‌کند. نظم را به‌‌هم می‌زند و حتی به شکل خودش هم پابند نمی‌ماند، چنان‌که گاه در میان یک قضیه، که نوعی شعر منثور مقفا، اما بدون رعایت قواعد قدیمی قافیه ساختن است، ناگهان نثری ساده و گزارشی می‌آید و یک‌جا هم ناگهان، قضیه، موزون و مقفا می‌شود. هدایت و فرزاد حتی به قاعده بازی خودشان هم وفادار نمی‌مانند چه رسد به قواعد ادبای جاسنگین اسم‌و‌رسم‌داری که بی‌محلی‌شان به چلنگر افراشته، هدایت را به طنزنویس زانوی غم بغل‌گرفته، امیدوار کرده بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.