|

عطف کتاب

يك مصاحبه؛ دو پرسش

مهدي ميرزايي/کارشناس مسایل آب

تاريخچه ديدگاه سيستمي در منابع آب در حال رسيدن به يك قرن است ولي پس از يك قرن هنوز در بالاترين سطوح مديريت منابع طبيعي و بعضا آب در كشور، اثري از اين ديدگاه ديده نمي‌شود. چندی‌پیش روزنامه «شرق» با رييس سازمان محيط‌زيست كشور مصاحبه‌ای داشت و بخش‌هايي كه مربوط به فهم من مي‌شود، سوال‌هاي ابتدايي بود، در مورد درياچه اروميه و بخشي هم مربوط به سد گتوند. مي‌خواهم بدون مقدمه به تحليل هريك بپردازم. 1- وقتي كه آقاي محمدي‌زاده در مورد بهبود وضعيت منابع آب با 5/3‌ميليارد مترمكعب در حوضه آبريز اروميه صحبت مي‌كند، ظاهرا آب زيرزميني، مصرف كشاورزي و وجود بيش از 300هزار هكتار اراضي و كشاورزان و وضع معيشت آنها را به هيچ انگاشته‌اند و مگر غير از اين است كه جمعيت پنج‌‌ميليون‌نفري اين حوضه آبريز، همان قدر كه به آب شرب احتياج دارند، به شغل و درآمد هم محتاجند؟ به همين دليل ادعاي تخصيص فقط آب شرب در اين حوضه در سال آتي را من به پاي احساسات ايشان براي حل مشكل مردم منطقه مي‌گذارم و البته كمي هم نگران شدم كه اگر ديدگاه‌هاي شوراي‌عالي آب هم در اين خصوص چنين است، پس جايگاه كارشناسي در اين شورا كجاست؟ به نظر مي‌رسد در جمع و تفريق‌كردن‌ها، گاهي فراموش مي‌كنيم كه آب زيرزميني بخشي از منابع آب در سيستم حوضه آبريز است يا اينكه كيفيت منابع آب در اين سيستم نقش اساسي را بازي مي‌كند. وقتي كه ميزان آب سطحي كمتر از حد انتظار باشد، كشاورزان به ناچار به آب زيرزميني رو خواهند آورد و همين باعث كاهش آب زيرزميني و هجوم آب‌شور از درياچه به سفره‌هاي آب زيرزميني مي‌شود. نتيجه اين خواهد شد كه آب شور، هم باعث افزايش شوري خاك خواهد شد و هم مجددا زهكش اين حجم از آب باعث شوري آب سطحي مي‌شود. طبق اطلاعات دراز مدت (44 ساله و منتهي به سال 1381) ميانگين آب ورودي به درياچه از آب سطحي 4/4ميليارد مترمكعب و بارش مستقيم روي عرصه درياچه نيز رقمي حدود 2/1 ‌ميليارد مترمكعب است. بنابراين در شرايط تقريبا نرمال، ورودي به درياچه به لحاظ تاريخي با در نظر گرفتن آب‌هاي زيرزميني و بخشي از آب‌هاي سطحي غيراندازه‌گيري‌شده، به حدود 8/5ميليارد مترمكعب مي‌رسد و البته ميزان تبخير سالانه نيز تقريبا در همين حدود است. يعني در حالت ميانگين، ميزان ورودي‌ها و خروجي درياچه با هم تقريبا برابر بوده است. حال با ورود 5/3‌ميليارد مترمكعب، كل سيستم درياچه دچار بيش از 2‌ميليارد مترمكعب كمبود خواهد شد و اين به معناي وضعيت بحراني در 70‌درصد سال است. مشكل بزرگ‌تر، در انباشت اين كمبودها در چندين سال متوالي است. در واقع معيار سلامت درياچه، حجم آب انباشته‌شده يا تراز آب داخل درياچه است و نه ميزان ورودي به آن. تراز حداقل آب درياچه 1/1274متر بالاتر از سطح آب‌هاي آزاد است. بنابراين ممكن است در يك سال مشخص، به‌رغم كاهش جريان‌هاي ورودي، به دليل انباشت ميزان آب در سال‌هاي قبل، تراز آب به كمتر از تراز بحراني نرسد و درياچه امكان احياي مجدد داشته باشد. همين‌جا هم اين موضوع را متذكر مي‌شوم كه در شرايط نرمال، حجم آب ورودي از طريق بارش مستقيم روي درياچه همان عدد 2/1ميليارد مترمكعبي است كه براي باروري ابرها قول داده مي‌شود. خداوند متعال بدون قول يا منت اين حجم را ارزاني داشته‌اند. در مورد عدم ارايه مجوز به طرح‌هاي سدسازي، البته زمان اين ادعا را نشان خواهد. اميدوارم كه چنين شود اما ايشان قطعا مي‌دانند كه طرح‌هاي سدسازي، متولي منحصربه‌فرد ندارند. 2- در مورد سد گتوند به شكل خلاصه بايد بگويم كه فرآيند طراحي يك سد، قطعا در يك شبانه‌روز صورت نمي‌گيرد و اجراي آن نيز همين روال را دارد. اما آيا اين موضوع رافع مسووليت‌هاي نظارت بر اجراي سد گتوند مي‌شود؟ يعني مثلا سازمان هيچگاه نماينده‌اي را براي بازديد از محل احداث سد جهت ارزيابي حين ساخت سد، به منطقه اعزام نكرده بود؟ يعني اگر حين ساختن دوهزار اصله درخت قطع مي‌شدند، چه قانوني وجود داشت و چه نداشت، احدي نبايد خبردار مي‌شد؟ هيچكس از ميزان گرد و غبار توليدشده در محل سد و اثر آن روي مردم منطقه، تغييرات فرم طبيعي زمين در منابع قرضه براي توليد بتن يا خاكريز سد، گياهان و جانوراني كه در ساخت سد از بين مي‌روند يا راه‌هاي ارتباطي در مكان و ماواي خود را به دليل احداث جاده‌ها يا انحراف آب از دست مي‌دهند را بررسي نكرده است؟ آيا اينها مصداق عذر بدتر از گناه نيست؟ و در انتها براي من شخصا جالب است كه چرا تمام مسوولان در ايران موضوعات بحراني در سازمان خود را دقيقا از روزي كه مسووليت را برعهده مي‌گيرند، متوجه مي‌شوند و به سايرين گوشزد مي‌كنند و راه‌حل آنها را هم در بازه زمان باقيمانده تا پايان رياست‌جمهوري به علاوه چهارسال جست‌وجو مي‌كنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.