|

روزنه

از پایان دوباره‌ جنگ جهانی دوم تا دموکراسی برلینی

جنگ جهانی دوم در آلمان پس از فروریختن دیوار برلین و تشکیل مجدد آلمانی یکپارچه، برای دومین‌بار به پایان رسید. سال‌های ۱۹۴۵ تا ۱۹۴۹ دوره اشغال آلمان بود. اتحاد شوروی، ایالات متحده آمریکا، بریتانیا و فرانسه که طبق قرارداد پوتسدام کشور را به چهار منطقه‌ زیر فرمان خود تقسیم کردند، ابتدا بر آن بودند که پس از نازی‌زدایی و غیرنظامی کردن کشور، آن را دارای یک حاکمیت یکپارچه‌ دموکراتیک کنند. اما بر سر اینکه نازی‌زدایی به چه معناست و منظور از دموکراسی، جمهوری خلق است یا جمهوری پارلمانی، اختلاف‌نظر وجود داشت. جهان پس از جنگ عرصه‌ رقابت دو قطب آمریکا و شوروی بود و طبعا این صف‌بندی در درجه اول بازتابش را در آلمان می‌یافت. نتیجه‌ رقابت‌ها آن شد که سرانجام در سرزمین آلمان دو دولت آلمانی شکل گرفت. در شرق مدل سوسیالیسم روسی پیاده شد، غرب اقتصاد خود را با «بازار آزاد» توصیف می‌کرد و بر آن قید « اجتماعی» نیز می‌افزود تا آن را از یک سرمایه‌داری بی‌توجه به نابرابری‌های اجتماعی متمایز کند. «جمهوری فدرال آلمان» در تاریخ ۲۳ می ۱۹۴۹در منطقه‌های زیر مدیریت ایالات متحده‌ آمریکا، بریتانیای کبیر و فرانسه تاسیس شد. روز تاسیس آن آغاز رسمیت اعتبار قانون اساسی آن است که ابتدا به دلیل تجزیه‌ کشور یک سرشت‌نامه‌ سیاسی موقت تلقی می‌شد. جمهوری فدرال مرکز خود را شهر کوچک بُن قرار داد. تاسیس جمهوری دموکراتیک آلمان چهارماه بعد صورت گرفت. بخش شرقی برلین که زیر کنترل شوروی بود، به‌عنوان پایتخت این کشور برگزیده شد. شکاف میان دو کشور به جایی رسید که آلمان شرقی در سال۱۹۶۱در مرزهایش با برلین غربی دیوار کشید؛ دیواری که نزدیک‌ترین مصداق مفهوم رایج دیوار یا پرده آهنین بود. یک هدف آلمان شرقی از کشیدن دیوار به دور برلین و کنترل شدید مرزهایش در نقاط دیگر ممانعت از خروج شهروندانش بود. آلمان شرقی که نظام سیاسی آن زیر کنترل حزب متحده سوسیالیست (SED) قرار داشت، به بلوک شرق به رهبری شوروی پیوست. آلمان غربی سیاست پیوند قوی با غرب را پیش گرفت. به پیمان ناتو ملحق شد و در فرآیندی که منجر به تشکیل اتحادیه اروپا شد، نقش فعالی ایفا کرد. اقتصاد آلمان غربی به سرعت شکوفا شد. آلمان غربی درگیری جدی فکری با تاریخ و به ویژه‌ گذشته‌ نازیستی خود را تازه در دهه‌‌۱۹۶۰ آغاز کرد. اواخر این دهه سال‌های قیام نسل جوان علیه نسل‌های پیشین بود. جنبش دانشجویی‌ که اوج آن سال‌۱۹۶۸ بود، فضای سیاسی و فرهنگی کشور را دگرگون کرد. همبسته با این جنبش، جنبش زنان، جنبش صلح و جنبش حفظ محیط‌زیست رشد کرد. بسیاری از ذهن‌ها پذیرای اندیشه انتقادی شدند. این اندیشه چیرگی مکانیکی و اداری بر گذشته را کم‌تاثیر و در عرصه فرهنگ و منش و روحیه نادرخود و حتی بی‌تاثیر می‌دانست و خواهان درگیری فکری همه ‌جانبه‌ با آن بود. دموکراسی آلمانی در جریان جنبش شهروندی‌ای که با جنبش دانشجویی آغاز شد، ریشه‌‌ استواری یافت. نیروی قدرتمند پارلمانتاریسم بن ابتدا حزب‌های محافظه‌کار متحد دموکرات‌مسیحی و سوسیال‌مسیحی (از ایالت بایرن/باوراریا) بودند. با تغییر روحیه و فرهنگ سیاسی امکان قدرت‌یابی حزب سوسیال‌ دموکرات در ائتلاف با حزب لیبرال (دموکرات‌های آزاد) فراهم شد. نیروی جوانی که در دهه ۱۹۷۰ از مبارزه‌ خارج از پارلمان به مبارزه پارلمانی پیوست، حزب سبز بود که در برنامه‌ خود اولویت را به حفظ محیط‌زیست و صلح می‌داد. ورود حزب سبز به صحنه پارلمان، مبارزه‌ سیاسی در نهادهای مرکزی را از صورت خشک و رسمی سنتی آن درآورد. زنان و جوانان تاثیرگذاری بیشتری بر فضای سیاسی یافتند. وحدت مجدد و سرنوشت آلمان شرقی را تحولات موسوم به پرسترویکا در شوروی رقم زد. تحولاتی که نخست مقصد اعلام شده آن نوسازی «سوسیالیسم عملا موجود» بود. تظاهرات توده‌ای و بهم خوردن آن نظم جهانی‌ که بتواند تداوم حیات حکومت «حزب متحد سوسیالیستی» بر آلمان شرقی را تضمین کند، سرانجام منجر به آن شد که جمهوری دموکراتیک آلمان مرزهای خود را به روی جمهوری آلمان فدرال بگشاید. به‌این ‌ترتیب وحدت دو آلمان از آرزو به صورت واقعیتی درآمد که باید تشریفات خویش را طی کند. پس از اولین انتخابات آزاد در آلمان شرقی در تاریخ ۱۸ مارس ۱۹۹۰ مذاکرات دو کشور آلمانی برای وحدت آغاز شد. این مذاکرات با همراهی متفقین جنگ جهانی دوم صورت گرفت و از این رو به مذاکرات «دو به علاوه‌ چهار» شهرت یافت. جمهوری دموکراتیک آلمان در تاریخ سوم اکتبر ۱۹۹۰ منحل شد و رسما به جمهوری فدرال آلمان پیوست و آلمان استقلال کامل خود را بازیافت. نیروهای متفقین خاک کشور را ترک کردند و نیرویی که از متفقین غربی به جا ماند، زیر پوشش فرماندهی ناتو قرار گرفت. با استقلال کامل آلمان جنگ جهانی دوم پایان دیگری یافت. پس از وحدت دو آلمان، مجددا برلین پایتخت کشور و دموکراسی آلمانی وارد مرحله‌ برلینی خود شد. در این مرحله با کشوری مواجه هستیم که دیگر کمتر زیر فشار میراث گذشته قرار دارد، نسلی در آن کارگردان است که در جنگ شرکت نداشته، شادمانی و سربلندی خود را از اینکه کشور به دموکراسی پایداری دست یافته اعلام می‌کند و برای آلمان مسوولیت بیشتری در صحنه‌های جهانی خواستار است.
منبع: دویچه‌وله

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.