|

كافه شهرداري

مجموعه‌ای که در 40سالگی 100ساله شد

فرزانه ابراهیم‌زاده

پرده‌اول: چهار، پنج ساله بودم که برای اولین‌بار قدم به این ساختمان گرد و آجری گذاشتم. ساختمانی بزرگ و عجیب - در چشم یک بچه پنج ساله- که راهروهای پیچ‌درپیچ و دیوارهایی با تکه‌های آجری فیروزه‌ای داشت. تکه‌تکه‌های آن ساختمان برایم رازآمیز بود. در عالم کودکی این جذبه عروسک‌های «لوبیای سحرآمیز» نبود که محسورم کرده بود. آن سن مشکی رنگ و دیوارهای مشبک هم چشمم را گرفته بود. اینکه عروسک‌ها از آن بالا پایین می‌آمدند و روی صحنه بازی می‌کردند و در آن فضای تیره‌رنگ پشت سرشان گم می‌شدند. دلم می‌خواست ببینم که پشت آن پرده‌سیاه چه چیزی پنهان شده است که همه عروسک‌ها در آن گم می‌شوند. اینها برایم مثل راز شده بود که باعث می‌شد یادم برود که قرار است داستان حسن را ببینم که تا بالای برج آقا و خانم دیو می‌رفت و با مرغ تخم‌طلا و تار سحر‌آمیز پیش مادرش برمی‌گشت. آن ساختمان برایم راز بود. بعدها که بزرگتر شدم رازهای ساختمان بیشتر شد. رازهایی که لابه‌لای پیچ‌و‌خم راهروهای آن گم شده بود. فکر می‌کردم این ساختمان باید حتما خیلی قدیمی باشد. چه می‌دانستیم که تنها چند‌‌سال بزرگ‌تر از خیلی از ما عمر کرده است. در همه این سال‌ها دنبال راز آن سالنی بودم که شکلش عوض می‌شد و «کفش‌هایی برای زهرا» را در آن دیدم. یا آن تالار کوچک آن بالا که الان روشن‌ترین خاطره‌ام، خاطره «کاکا سیاه» بود که در 13سالگی دیدم. همان تالاری که روی زمین صحنه‌اش می‌نشستی و تئاترها را می‌دیدی. این تالار کوچک همان‌قدر برایم راز‌آلود بود که آن حاشیه کنگره‌دار بالای ساختمان. سال‌های دهه 70 بود که از عشق‌آباد میرباقری بار دیگر پایمان به آن ساختمان باز شد و باز ساختمان بود و رازهای عجیب و غریبش. درست است که تئاترها ما را به آن ساختمان می‌کشاند اما هربار هم وقت رفتن این رازهای ساختمان بود که ما را در خود گم می‌کرد. خیلی از ما برای اولین بار کارنامه بندار بیدخش و تئاتر بیضایی را در تالار قشقایی دیدیم. بازی درخشان هما روستا در بازی استریندبرگ به کارگردان حمید سمندریان نیز در این سالن‌ها دیده شد. کارگردان‌های بزرگ امروز و جوان دهه‌های 60 و 70 مثل محمد رحمانیان، محمد یعقوبی، حمید امجد، حسین کیانی در تئاتر شهر دیده شدند. چه روزهایی که در ایام جشنواره‌ها ساعت‌ها در صف‌های بلند اطراف ساختمان ایستادیم و میان صحنه تئاترها را دیدیم. در همه این سال تئاتر شهر تنها سهم کلانشهر تهران از هنر فاخر تئاتر بوده و هنوز هم هست. این هم یکی از رازهایی است که در 40سال گذشته هیچ‌کس نتوانسته آنها را پاسخ بدهد. پرده دوم: پیش از دهه ۴۰، در تقاطع دو خیابان اصلی پایتخت یعنی ولیعصر و انقلاب کافه‌ای به نام کافه شهرداری به عنوان دومین مرکز تفریحی تهران وجود داشت. این کافه در اواخر دهه ۳۰ و اوایل دهه ۴۰ یکی از مکان‌های گردهم آمدن هنرمندان و روشنفکراني چون فروغ فرخزاد و جلال آل احمد بود. فروغ فرخزاد در نامه‌هایی که حدود سال ۱۳۳۷ نوشته و به عنوان اولین تپش‌های عاشقانه قلبم منتشر شده بارها از کافه شهرداری و اینکه جای مناسبی برای بازی بچه‌ها دارد نوشت. با گسترش تهران و مرکزیت این منطقه، ارزش کافه شهرداری بیشتر شد. در سال ۱۳۴۴، شهرداری تهران تصمیم به تخریب کافه شهرداری و تغییر کاربری آن گرفت و در همان زمان چند گروه آمریکایی، فرانسوی و ایتالیایی پیشنهاد ساخت یک هتل لوکس ۴۰۰ اتاقه را در محل کافه شهرداری ارایه دادند. این درست زمانی بود که تئاتر ایران با حضور نسل جدید هنرمندان مانند آربی آوانسیان، عباس نعلبندیان، بیژن مفید و هنرمندان کارگاه نمایش، دوران اوج خود را طی می‌کرد و با به حاشیه رفتن سالن‌هایی چون تئاتر هنر، تئاتر سعدی و تئاتر تهران و کمبود ظرفیت تالار سنگلج و اختصاص تالار رودکی (وحدت) به اجرای موسیقی نیاز به یک سالن نمایش در تهران به شدت احساس می‌شد. مقدمات ساخت تئاتر شهر در سال ۱۳۴۶ در دوران شهرداری منوچهر پیروز آغاز شد. طراحی نقشه و نظارت بر ساخت آن را مهندس «علی سردارافخمی» از معماران مکتب نوین ایران برعهده گرفت. در طراحی، تئاتر شهر را با بهره‌گیری از اشکال مدور و طاق نماهای دستی و سازه‌های معماری مدرن طراحی کرده. دورتادور این ساختمان مدور ستون‌های قرینه به سبک ستون‌های تخت جمشید طراحی شده است که حالتی خیمه‌گونه را در نگاه بیننده به وجود می‌آورد. بالای ساختمان نیز گنبدی نیم‌مدور طراحی شده است که برج طغرل و معماری دوره ایلخانی را به یاد می‌آورد. نکته‌ای که البته طراح مجموعه تئاتر شهر خیلی اعتقادی به افزودن چنین المانی در بنا ندارد. با آنکه ساختمان در نمای اصلی خود یک استوانه است اما از اصول قرینه‌سازی بهره نبرده است. مجموعه تئاتر شهر یک استوانه مدور است که دایره‌ای دوبرابر قطر اصلی دایره ساختمان در زیر زمین قرار دارد که بعدها چهار سالن به آن افزوده شد، اما این تعداد سالن‌ها قرینه هم ساخته نشده‌اند و در بخش‌های مختلف پراکنده هستند. پرده آخر: اواخر دهه70 بود که یک‌روز پارکینگ کناری تئاتر شهر تبدیل شد به حفره‌ای که قرار است ساختمانی تازه در آن بنا شود. سال 83 یک آتش‌سوزی کوچک در یکی از سالن‌های تازه نزدیک بود فاجعه‌ای جبران‌ناپذیر شود. 11 آبان 84 ورودی تالار قشقایی فروریخت. اواخر سال85 مجموعه را چند ماهی تعطیل کردند تا ضایعاتی که در این سال‌ها وارد شده بازسازی شود. سال 86 بود که مترو چهارراه ولیعصر در مقابل ساختمان قد برافراشت.... بهمن 91 بود که در میان هیاهوی جشنواره تئاتر شهر بی‌سروصدا 40 ساله شد و در همان 40 سالگی صد‌ساله شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.