|

مجسمه: پارک‌های خیابانی

ناصر فکوهی

هنر مجسمه‌سازی پیش از انقلاب، در اشکال عمومی آن، اغلب ترکیبی بود از نوعی فیگوراتیسم محض و به شدت سیاسی شده که عمدتا بر ساخت تندیس از خانواده سلطنتی و شاهان قدیم ایران متمرکز بود - فیگوراتیسمی که مضامین خود را از چهره‌های برجسته هنر و تاریخ ایران از دوران باستان تا امروز می‌گرفت- و در کنار این مجسمه‌سازی، موجی هر چه قدرتمند‌تر در گرایش به سوی اشکال ترکیبی (به ویژه با خط، با معماری، با نور، با تصویر و گرافیسم، با جست‌وجوی فضاهای ذهنی در قالب مواد هر چه جدیدتر). در گروه دوم که از چهره‌های شاخص آن، در بخش نخست این یادداشت نام بردیم، بیشتر هنرمندان حوزه نقاشی و خطاطی و
خط-نقاشی قرار می‌گرفتند تا مجسمه‌سازان در معنای اخص کلمه. افزون بر این، این موج در کلیت خود حامل نوعی اعتراض و عدم تحمل وضعیت موجود نیز بود که البته هرگز به درجه‌ای شدید یا حتی جدی از رودررویی با نظام سیاسی نکشید.
انقلاب از این رو، در خود و فرآیند برخوردش با سیستم گذشته نوعی مشروعیت «طبیعی» برای برخورد با هنرهای زیبا چه در قالب نقاشی و چه به ویژه در قالب مجسمه‌سازی می‌یافت و حتی افزون بر این، برخی حرکات کنترل نشده در روزهای نخست انقلاب نیز نه فقط برای نابودی مجسمه‌های سیاسی گروه نخست و برخی از آثار گروه دوم، بلکه حتی آثار باستانی در شهرهایی چون اصفهان و شیراز نیز برداشته شد که البته به سرعت مهار شدند. آثار تاریخی کم وبیش حفظ شدند، اما نظام‌های ارزشی و استنادی از جمله در شهرها و نام‌گذاری‌های درونی آنها و مکان‌های حافظه تغییری اساسی را شاهد بودند. در دوران جنگ و در سال‌های پس از آن تاثيري که شهادت صد‌ها هزار جوان به ذهنیت و روح و زندگی واقعی مردم ایران وارد کرده بود، خود را به صورت‌های مستقیم و غیرمستقیم در شکل شهرها نشان داد. این تغییر نه تنها در سطح عوض شدن نام خیابان‌ها که از ابتدای انقلاب آغاز شده بود، شدت یافت، بلکه نقاشی‌های دیواری و مجسمه و تندیس‌های جدید که در بسیاری نقاط جای مجسمه‌های قدیمی پادشاهان را می‌گرفتند، تلاش کردند بارگذاری‌های معنایی جدید و مکان‌هایی از انباشت ذهنی و نمادین را به وجود بیاورند که در برخی موارد بارها تغییر کردند (نظیر میدان انقلاب).
در برخی از موارد پس از آنکه مجسمه‌های باستانی تقریبا به طور کامل از میراث رژیم گذشته جدا شدند، به تدریج مورد حفاظت و در خدمت هویت‌بخشی جدید ملی در آمدند. آثار گروه دوم نقاشان و مجسمه‌سازان غیرفیگوراتیو بار دیگر از طریق همان موزه هنرهای معاصر با اولین نمایشگاه آن پس از جنگ، در سال 1375 قدرتی تازه یافتند و خون جدیدی وارد رگ‌های هنرمندانی شد که این‌بار می‌توانستند سنت‌هایی بسیار متفاوت را از هویت‌هایی گاه بسیار دور از یکدیگر یعنی هنر جهانی، هنر دینی، هنر قومی، هنر به آسانی و هنر مدرن بومی را با یکدیگر ترکیب و به نتایج بسیار قابل‌توجهی برسند. برخی از نهادهایی که در این میان به وجود آمدند نهادهایی نظیر انجمن مجسمه‌سازان ایران در دهه 1370 (1990) و نخستین «سه‌سالانه آثار حجمی» که بیانیه خود را در خرداد 1374 (ژوئن 1995) که بعدها به دو‌سالانه مجسمه‌سازی ایران، تبدیل شد و تا امروز ادامه دارد، در این راه بسیار موثر بودند. هیات انتخاب نخستین سه‌سالانه شامل علی قهاری کرمانی (1378-1305/ 1978-1926)، شجاع‌الدین شهابی (1317/1938) و ایرج محمدی (1324/1945) می‌شد. در حالی که هیات داوری متشکل از اکبر مختار تجویدی (1305/1926)، لی‌لی‌یت تریان (1309/1930) و هادی ندیمی (1319/1940) می‌شدند.
با وصف این، آنچه این زایش هنری را در آخرین دوره مورد بحث ما یعنی پس از جنگ تحمیلی تهدید می‌کرد، بروز اشکال بسیار متفاوتی از تولید و مصرف‌های جدید هنر مجسمه‌سازی بود: از ورود گسترده سرمایه‌های مالی به این بخش و تبدیل شدن بسیاری از آثار هنری به نوعی شیء برای به رخ کشیدن ثروت نوکیسه‌گان شهری جدید و در کنار آن آلوده شدن این حوزه به صورت غیرمستقیم از طریق نهادهای مالی و ورود هنرمندان با ناشی‌گری و اغلب به شکل ندانم‌کارانه و بدل شدن آنها به بازیچه‌ای در دست بازارهای جدیدی که آثار آنها را در دست می‌گرفت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.