|

در «تالارها»ی غزاله علیزاده چه می‌گذرد؟

چهره پنهان«پرویز اتحاد»

پویا رفویی

«ما که منتقد نداریم»، «در ایران نقد نیست»، «متاسفانه هیچ وقت منتقد نداشتیم.» اینها گزاره‌ها یا بهتر است بگوییم حکم‌هایی است که غالبا هنرمندان و به‌خصوص نویسندگان با صراحت و سهولت، شفاها و مکتوب، در عرصه عمومی صادر می‌کنند. ظاهرا هیچ شک و شبهه‌ای در صحت این جملات نیست. این نقل‌قول‌ها، فارغ از اینکه قایل یا ناقل آنها چه کسی یا کسانی باشند، در موقعیت‌های مختلفی ادا می‌شوند. حتی در جلسات نقد ادبی هم که با حضور یکی، دو منتقد در کنار نویسنده یا خالق اثر برگزار می‌شود، یکی از طرفین و بعضی وقت‌ها هر دو طرف، اظهاراتی را مبنی بر غیاب نقد و منتقد بی‌تعارف و بی‌غرض چاشنی بحث می‌کنند. در عمل منتقد موجودی است که با آن که از ساحت کیستی برخوردار است، چیستی‌اش را مکررا نفی می‌کنند و درست به همین دلیل «نقد» با بدن منتقد پیوند خورده است. نتیجتا منتقد به ناچار خود را مثل آتش‌نشانی می‌بیند که دیر به محل آتش سوزی رسیده و جز خاکستر و دود چیزی نمی‌بیند، اما از منظر نویسنده، منتقد در حکم شبحی است که در اطراف و اکناف گورستان ادبیات پرسه می‌زند و بالطبع مثل همه اشباح آزارنده و عذاب‌آور است ولی اشباح هرقدر برای زندگان مایه ناراحتی باشند، در عوض مردگان خیلی زود با آنها اخت می‌شوند. اینکه نویسندگان، در سال‌های اخیر خودشان نقش منتقد را نیز تقبل کرده‌اند، ناشی از به‌رسمیت شناختن چیستی منتقد نیست، بلکه حاکی از انس و الفت میان اشباح و اموات است. «تالارها»، یکی از آخرین داستان‌های غزاله علیزاده، دقیقا بر ماهیت شبح‌گون نقد در نسبت با خلق ادبی انگشت می‌گذارد. داستان در 11 اپیزود، روایت دگرگونی «پرویز اتحاد» از موجود بدن-مند دهه‌های 40 و 50 به هیات شبح پرسه‌زن فضای پساانقلابی است. برخلاف همیشه که منتقد بعد از وقوع اثر ادبی حضورش معنی پیدا می‌کند، در «تالارها»ی غزاله علیزاده، این منتقد است که بر راوی پیشی می‌گیرد و شاید دلیل اپیزودیک شدن داستان همین باشد. جملات آغازین داستان موضع راوی را به خوبی آشکار می‌کند: «بین دهه‌های 40 و 50 «پرویز اتحاد» را روشنفکرها می‌شناختند، شعر می‌گفت و نقد می‌نوشت، در رشته‌های گوناگون: سینما، تئاتر، نقاشی و حتی موسیقی.» در ادامه در می‌یابیم که او به راحتی تن به خلق هنری نمی‌دهد. از «مرگ در ونیز» ویسکونتی خوشش نمی‌آید، اجرای «در انتظار گودو» در نظرش از اثری فلسفی به جفتک‌های دو دلقک تقلیل پیدا کرده است. «تد هیوز»را شاعری قرن نوزدهمی تلقی می‌کند، همزمان عاشق فلینی و چخوف است. علاوه بر این به پیشنهاد ساختن فیلم جواب رد می‌دهد. «پرویز اتحاد» از معاصران خود قطع امید کرده است و به نسل‌های آینده دلخوش است. غزاله علیزاده، به جای آن که به شیوه مالوف، حضور نویسنده را پیشین و منتقد را پسین فرض کند، محل این دو را تغییر می‌دهد. در «تالارها»، با روایت نقد سروکار داریم و نه نقد روایت. به همین منوال، از بعد نظری، کلیشه «ما که منتقد نداریم»، همزمان گزاره «ولی نویسنده داریم» را خواسته و ناخواسته در مدار مناسبات قدرت یکی را حذف و دیگری را جاسازی می‌کند، اما غزاله علیزاده، در «تالارها» الگویی را عرضه می‌کرد که البته در زیر شنزارهای ستایشگران معاصرش و نیز پسینیان بی‌اعتنا و صامت دفن شد. «پرویز اتحاد» یا شمایل منتقد، مخاطبی است که نویسنده می‌شود. از طرف دیگر، نویسنده هم منتقدی است که بر ناتوانی در نوشتن فائق آمده است. در غیاب منتقد، رابطه نویسنده و مخاطب به رابطه غالب و مغلوب مبدل می‌شود. از این بابت داستان علیزاده بیش از آنکه حدیث نفس روشنفکران دهه‌های 40 و 50 یا گزارشی از نیروی گریز از مرکز فضای پساانقلابی باشد، نگاشت (mapping) تحولات بعدی ادبیات معاصر ایران را رقم می‌زند. در تالارهای غزاله علیزاده، تکثیر نویسنده و شعف هیستریک نویسنده شدن، روی دیگر فرآیند دهشتناک و ناپدیدسازی منتقد بود که تدریجا جای خود را به متخصص تدوینگر کاتالوگ‌های «صد سال داستان‌نویسی» و «نویسندگان پست مدرن ایران» می‌داد. از فرم «تالارها» نباید غفلت کرد. این داستان هم مثل «خانه ادریسی‌ها» مبنای روایت را بر پرهیز از نوشتن نوشتنی‌ها و اعلام ناتوانی در ننوشتنی‌های ادبیات قرار می‌دهد. ادبیات از بازنمایی بو، صدا و رنگ ناتوان است و درست به همین دلیل، روایت علیزاده مثل بسیاری از دیگر نویسندگان مدرن حول محور چنین حسیاتی شکل می‌گیرد. در اپیزودی که به مشاهدات پرویز اتحاد از صحنه‌های انقلاب 57 اختصاص دارد، ناگهان با پیرمردی روبه‌رو می‌شویم که درعین فشردگی تام و تمام روایت، کل ماجرا را به «بوی آزادی» تعبیر می‌کند. پیرمرد نمی‌تواند این بو را برای پرویز شرح دهد، به همین جهت به بوی لباس‌های دکتر محمد مصدق ارجاع می‌دهد. بعد در ادامه ماجرای دیدارش از احمدآباد را پس از مرگ مصدق بازگو می‌کند که گویا مصدق دودست کت‌وشلوار بیشتر نداشته. «بوی آزادی» در اپیزودی دیگر به لباس‌های مندرس پرویز در دهه 60 و تغییر مد پوشاک جوانان دهه 60 گره می‌خورد. اگر تجربه حسی انقلاب برای پرویز اتحاد تجربه‌ای بویایی است، جنگ و حوادث منتهی به آزادی خرمشهر یکسره شنیداری است. پرویز اتحاد که همه زندگی‌اش را مثل آلفرد جی. پروفراک الیوت در پیمانه تالارها سپری می‌کند، آخرین لحظات زندگی منتهی به سکته قلبی‌اش آمیخته با صدای ساز دختر ویولن‌نوازی است که در حین اجرا، در فاصله «ممد نبودی» و «شهر آزاد شد»، پایان داستان را رقم می‌زند. پرویز، ساز پریسای نوازنده را به جلوه دقایقی می‌بیند که اسیر توفان شده. بعد ضربان «ناموزون» قلب پرویز آن‌طور که در داستان آمده، خود او را اسیر موج‌های نامریی سالن اجرا می‌کند. پسر پرویز، «آریو» چیزی از این فعل و انفعال نمی‌فهمد، ولی درست مقارن با صدای «شهر آزاد شد»، دختر با ویولن-قایق خود، پارو-آرشه زنان پرویز را نجات می‌دهد و از مهلکه بیرون می‌برد. شگرد روایت بر مبنای تجربیات حسی شخصیت، از جنبه‌ای دیگر با ایماژ زمان گره می‌خورد. داستان را می‌توان با الهام از تعبیر «رمبو»ای انقلاب به دوره «وحدت حسی» و «بی نظمی همه حواس» تقسیم کرد. پرویز، در دهه‌های 40 و 50 از وحدت حسی برخوردار است. همه پنج حس او همزمان با هم فعالند. در نقل ماجرای عاشق شدن پرویز، ادراک او از حضور دیگری با تمام حواس صورت می‌گیرد، اما به محض تجربه انقلاب دوران «بی‌نظمی همه حواس» شروع می‌شود. انگار که با دو بدن سروکار داشته باشیم. موازی با این فرآیند، ادراک زمانی نیز دستخوش تغییر و تحول است. راوی از بازگویی توالی زمانی چشم‌پوشی می‌کند و با تانی بیشتری به همزمانی‌ها توجه می‌کند. همه چیز در تغییر و حرکت در زمان است، به جز خود زمان. زمان نه حرکت می‌کند، نه تغییر. اشیای زندگی پرویز اعم از لباس‌ها، کتاب‌ها و حتی فندق‌های داخل جیبش، هم در زمان‌های مختلف به دنبال یکدیگر قطار می‌شوند و هم جمیعا در همزمانی به سر می‌برند. «تالارها»، در زمینه تخیلی شگفت خود، پیش‌درآمدی بر وضعیتی را فراهم می‌آورد که خلاصه آن را (با استمداد از معادل گزینی محمد مالجو در عین اذعان به تفاوت در کاربست واژگانی) می‌توان به «حک شدگی» در زمان و «فک شدگی» در مکان تعبیر کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.