|

مقاله‌ای از موریس بلانشو

در باب فراموشی

ترجمه دریا ارجمند

فراموشی: ناحضور، ناغیاب. به سراغ فراموشی رفتن، هماهنگی با چیزی است که پنهان می‌کند. فراموشی، در کنار هر رخداد فراموش‌شده‌ای، همانا رخداد فراموشی است. فراموش کردن یک واژه، مواجهه با این امکانپذیری است که چه بسا تمام کلام فراموش شود، در نزدیکی با تمام کلام باقی‌ماندن، انگار که فراموش شده باشد و نیز در نزدیکی با فراموشی‌بودن انگار که کلام باشد. فراموشی سبب می‌شود تا کلام در تمامیت خود گرداگرد کلمه‌ای فراموش شده مجموع شود. در فراموشی چیزی هست که مانع از ورود ما می‌شود و راه میانبری هم هست که از فراموشی می‌آید. میان میانبر کلام و میانبر فراموشی، رابطه‌ای هست. این است که، ولو شده با گفتن اینکه چیزی فراموش شده، کلام فراموشی را مردود نمی‌کند ولی محض خاطر خودش به سخن در می‌آید. جنبش فراموشی 1) آنگاه که جای خالی کلمه‌ای فراموش شده را احساس می‌کنیم، آن کلمه هنوز در غیاب خودش بازگو می‌شود، ما کلمه را به قیاس با چیزی فراموش شده در اختیار داریم و از این رو تایید مجدد آن در غیاب باعث می‌شود تا چنین به نظر بیاید که جایی را پر می‌کند و در عین حال جایش را از نظر پنهان نگاه می‌دارد. در کلمه فراموش شده فضایی را تسخیر می‌کنیم که در خارج از آنچه می‌گوییم، واقع است و حالا ما را به سکوت، دسترس ناپذیری، ممنوعیت و معنای همچنان مکتوم ارجاع می‌دهد. در به فراموشی سپردن کلمه، به این نتیجه می‌رسیم که ظرفیت فراموشی برای سخن گفتن ضروری است. ما حرف می‌زنیم، زیرا از قدرت فراموشی برخورداریم و همه کلام‌هایی که به شیوه‌ای فایده‌گرایانه علیه فراموشی‌اند (کلام یادآوری، دانش‌های دایره‌المعارفی) به خطر می‌افتند- خطری لاجرم ضروری- برای آنکه کلام کمتر حرف بزند. از این‌رو کلام هیچ‌گاه راز فراموش‌کردن را فراموش نمی‌کند، که این یعنی مجبور است شدید‌تر فراموش کند، خود را در همجواری با لغزشی صیانت کند که ناشی از فراموشکاری است. 2) همین که در‌می‌یابیم می‌توانیم حرف بزنیم، از قدرت فراموش‌کردن برخوردار می‌شویم. در می‌یابیم که توان فراموشی تنها منوط به قلمرو امکانپذیری‌ها نیست. از یک طرف، فراموشی توانایی است: ما می‌توانیم فراموش کنیم و از برکت آن می‌توانیم زندگی کنیم، در کنش باشیم، کار کنیم، و به یاد بیاوریم، می‌توانیم در اکنون باشیم: از این رو می‌توانیم حرف‌های مفید فایده‌ای بزنیم. از طرف دیگر فراموشی، در می‌رود، گریزان است. این ساده‌‌‌انگاری است که فکر کنیم از طریق فراموشی امکانپذیری‌ای از ما گرفته می‌شود و ناتوانی خاصی علنی می‌شود، بلکه برعکس، امکانپذیری که همان فراموشی است به بیرون امکانپذیری گریز می‌زند. همزمان با اینکه ما از فراموشی به شکل نوعی قدرت بهره می‌بریم، ظرفیت فراموشی ما را به فراموشی بدون قدرت سوق می‌دهد، به جنبشی که می‌گریزد. گریزپاست: میانبر خودش است. زمان مصیبت: فراموشی عاری از فراموشی، عاری از امکانپذیری فراموشی. فراموشی که خود را از حضور و غیاب کنار نگه می‌دارد، در عین‌حال از طریق ضرورت فراموشی به حضور و غیاب توامان منجر می‌شود، این جنبشی است که تکمیل خود را از ما طلب می‌کند- که آیا این یعنی فراموشی همه چیز؟ - نه به سادگی همه‌چیز و مگر می‌شود همه‌چیز را فراموش کرد، زیرا همه‌چیز، «واقعه» فراموشی را نیز شامل می‌شود، مگر می‌شود نتیجه‌ای را به کنشی متعین و معزول از فهم کل تقلیل داد؟ - فراموشی همه چیز شاید فراموشی فراموشی باشد- فراموشی فراموش‌شدگان: هر بار که فراموش می‌کنم، کاری نمی‌کنم مگر فراموشی اینکه در کار فراموشی‌ام. هر‌چند، ورود به این جنبش مضاعف‌سازی، متضمن دوبار فراموش‌کردن نیست؛ متضمن فراموش‌کردن عمق فراموشی است، فراموشی حاد و حادتر از طریق سر باز‌زدن از اعماقی که فاقد امکان‌پذیری به قعر رسیدن است- پس ما باید جای دیگری در پی آن باشیم - ما باید، در آستانه رخدادی که نمی‌شود فراموشش کرد، که در عین‌حال تعین‌اش منوط به عدم تعیین فراموشی است، در پی آن باشیم- مردن به نظر پاسخی است درخور. کسی که می‌میرد از فراموش کردن خلاص می‌شود، و مرگ رخدادی است که برای تکمیل فراموشی حضور می‌یابد- فراموشی مردن، گاه مردن است، گاه فراموش‌کردن، و بعد مردن و فراموش‌کردن است. ولی چه رابطه‌ای میان این دو جنبش برقرار است؟ ما نمی‌دانیم. راز این رابطه، راز ناممکنی‌هاست. فراموش‌کردن مرگ حاکی از مرتبط دانستن خود با امکانپذیری محقق شدن مرگ، آن هم به شیوه‌ای عجولانه، نا اصیل و گنگ نیست، بلکه برعکس، حاکی از ورود به رخدادی است که ضرورتا نااصیل است، حضوری است بی‌حضور،‌گذاری است ناممکن. از طریق این جنبش گریزپا (فراموشی) رخصت می‌یابیم تا به جانب آنچه می‌گریزد (مرگ) رو کنیم، انگار که تنها راه اصیل به مقصد این رخداد نااصیل متعلق به فراموشی باشد. فراموش‌کاری، مرگ: میانبری نامشروط. زمان حال فراموشی حدود فضای نامحدودی را تعیین می‌کند که مرگ را به فقدان حضور رجعت می‌دهد. خود را تاب‌آوردن در نقطه‌ای که کلام به فراموشی اجازه می‌دهد تا در پریشانی‌اش مجموع شود و اجازه می‌دهد تا فراموشی به سخن در‌آید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.