|

بازی «غزاله» با کارت‌های زیست‌مرگ

جواد مجابی

حالا که پس از پایان گرفتن آن زندگی زیبا و پرتنش و دورشدن از آن فاجعه دوست داریم به داوری معتدلی در مورد زندگی و آثار غزاله برسیم، آینه ذهن من و ما، تمامی قامت او را بازنمی‌تاباند. داده‌هایی از زندگی فردی او و نقشبازی اجتماعی‌اش تصویری متناقض‌نما می‌سازد. چنین به نظر می‌رسد از پازلی که باید چهره فرهنگی غزاله را به تمامی نشان می‌داد، تکه‌هایی کم یا گم بوده است. هنرمند، برای پوشاندن آن کمبود محسوس، سرگذشتش را با رنگ و جلای ادبی، زندگی توفانی، با حیات و ممات حدس نازدنی درآمیخته بود. این گم‌گشتگی چیزی از صداقت اخلاقی او در رویارویی با جامعه و ادبیات کم نمی‌کرد، لکن حس آن گم‌شده‌ها، او را به یک فعالیت اضافی می‌کشاند به بازیگری در زندگی و به بازی‌کردن با مرگ. بازی‌کردن یک زندگی خیالی در متن حیات اجتماعی، شوق و ذوق اوست. چنان به نظر می‌رسد یا او می‌خواسته چنین به نظر‌ آید که وی شخصیتی بیرون پریده از فضای رمان‌های کلاسیک است، از ازدحام زنان جوشنده و خروشنده آثار داستایوفسکی و فلوبر علیه زندگی بی‌فایده و خنثای بیرون که شعله زن از عشق و بیهودگی و تجمل، میل غریبی به تباهی دارند. او قادر بود که این تخیل غریب را جامه واقع‌گرا بپوشاند و زندگی‌اش را چنان‌که خود می‌خواست بازی کند و این رفتار شجاعانه، استعدادی شگرف و صداقتی ناب می‌طلبد. رفتارش با همسر و مادر و خویشاوندان، با بچه‌هایش، با اطرافیان خواه عامی یا اهل حرفه، از شدت رقت و شفافیت به تصنع نزدیک می‌شد. نزاکت حفاظی صدفی بود برای جان حلزون‌وار ترسنده از دیگران. در فیلمی که از او ساخته شده، در گردش‌های کوتاهش او را می‌بینیم در لباس سیاه و با آرایشی گریم‌مانند که به تأنی در محیطی خلوت راه می‌رود، در طبیعتی فقیر، در سکوت و انزوا. موقعی که دراز می‌کشد با چشم‌بندی بر چهره به قصد تمرکز و سفر به درون، باز او را دور از ارتباط‌گیری با این و آن می‌بینیم حتی با حرفه‌اش که کتابت است و رویارویی ذهن با کاغذ و صفحه، کنار نمی‌آید و آن را به شفاهیات تقلیل می‌دهد. این حالات در تناقض است با میهمانی رفتن و میهمانی دادن‌های شلوغ او و با موتورسواری و اتومبیل سواری آنارشیستی بی‌محابایش، با تظاهر به خوشی‌های زندگی‌پرستانه و یأس‌آلودگی‌های مرگ‌اندیشانه‌اش. شاید تضادهای ظاهری او، برانگیخته از تلقی خاص او از زندگی است که آن را بازی یاوه و تحمل‌ناپذیری می‌شمرده است. جایی در تاریخ ایران اسنوبیسم و تظاهر به مدرنیسم چنان بر کار ادبی و فعالیت روشنفکری افراد، منطبق یا بر آن چیره می‌شود که حیات فردی و اجتماعی این نخبگان در تاریک روشنای الگو‌های جهانی اسنوبیسم دچار تلاطم‌های شدیدی چون اعتیاد، آوارگی، انزوا و رفتارهای دور از هنجار و به طورکلی منشی غیراجتماعی و دور از عرف می‌شود. شوربختانه قربانیان این بازی خلاقه، باهوش‌ترین آدم‌های آن عصر هم هستند. تظاهر به زندگی هنرمندانه - که افراد تعبیر شورانگیز فراهنجاری از حیات هنری و الزامات آن دارند - بیش از ضرورت‌های ذاتی فرهنگ مداری در دهه 20 تا 60 نمود دارد و غزاله از این گرفتاری فراگیر در امان نبوده است. همان‌گونه که ما هر یک به گونه‌ای در دام این بازی فریبنده و جذاب فرو افتاده بودیم و اکنون نیز دامچاله همچنان میهمان می‌پذیرد. به عنوان خواننده، رمان خانه ادریسی‌ها را دوست دارم مخصوصا جلد اولش را به خاطر نثر زیبا، ساختار نسبتا دقیق و بیان اشرافی‌اش می‌پسندم؛ فضایی واقع‌نما و خیال‌گونه از نوعی که مالاپارته در توصیف خاندان‌های قدیمی و اصیل بروز می‌دهد. ایرادی اگر هست حضور محدودیت‌های مهلک بیان ذهن در ظهور زبانی آن است که نویسنده را مجبور می‌کند مکان و زمان رمان خود را مانند بسیاری از آثار معاصر به جایی جز آنجا که طبیعت وقایع و جریان رمان اقتضا می‌کند به عشق‌آباد و زمانی مجهول پرتاب کند. البته این جاذبه‌ها در جلد دوم کمرنگ و تکراری می‌شود و نیازی به تداوم آن وقایع شیرین اما ناضرور نبوده است. چندباری بیشتر او را ندیده بودم در میهمانی‌های خانه خودش و دیگران. همواره به چشم من، موجودی بوده است باهوش و بازیچه‌گردان، در حد شیطانی که دیگران را روی انگشتانش می‌رقصاند. با طنز ادبی و ظرافت‌های کلامی چندان آشنا و به آن خو گر بود که حوصله‌اش از وراجی‌های بیهوده دیگران زودتر با اخمی در ابرو سر می‌رفت و دیگران را نیز به اشاراتی از یاوه‌گویی حریف آگاه و در خنده‌ای رندانه سهیم می‌کرد. آخرین تصویری که از او به یادم مانده و در خاطرم مکرر می‌شود یک میهمانی کوچک دلپذیر است که در منزلش بودیم با براهنی، واحد اسکندری و نوذر آزادی، من و زنم و یکی، دوتن دیگر. در آن شب دوئلی جانانه درگرفته بود بین طنزپرداز قهار و بازیگری شیرین چون آزادی و کسی چون براهنی طنزاندیش شیرین‌کار، که نمی‌خواست از کسی کم بیاورد. از لطیفه‌های کلامی شروع شد و به هزل و هجو و نمایش کمیک رسید و این دوست‌کامی و خوشدلی تا حوالی صبح ادامه یافت. در بازی بی‌امان شوخی‌ها غزاله سیر نمایش بی‌پایان را رندانه اداره می‌کرد و هرجا لازم بود خودش در معرکه هنرنمایی می‌کرد. بعدها به آن شب بسیار اندیشیدم که چگونه زنی شوخ و شنگ و پر از نیروی زندگی، در پس آن همه شیطنت و شادکامی چنان ملال فاجعه‌باری را پنهان کرده باشد. شاید فاجعه و مضحکه نه دوروی متفاوت سکه، بلکه سکه‌ای با دو روی همسان است. بین زنانی که می‌نویسند از نظر قرابت ظاهری و باطنی من غزاله را در رفتارهای ظاهری اندکی شبیه مهشید و از نظر کار ادبی شبیه سیمین می‌بینم با این تفاوت که امیرشاهی با تمامی آن شیطنت‌ها و طنز کلامی و رفتاری میل به زندگی را هر روز افزون‌تر دارد و خوشا که چنین است و از نظر کار ادبی دانشور آن تداوم و استمرار را داشت که مهر خود را بر رمان‌نویسی ایران بزند اما زندگی توفانی و مرگ نابهنگام غزاله، حیات ادبی او را ناتمام و معلق وانهاد.َ

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.