شیدایی طلبیدن مرگ
آیدین آغداشلو
مدتی بعد از آنکه غزاله علیزاده از میان ما رفت چند سطری دربارهاش نوشتم که لازم بود و اما کافی نبود؛ نوشته را در کتاب «سالهای آتش و برف»م چاپ کردم و در آنجا اشاره کردم: «بیهوده گمان بردم وقتی آدمی در این حد و اهمیت از میان ما میرود، لابد هستند کسانی از اهل نقد و قلم که حق بهجا نیامدهاش را بهجا بیاورند و مرتبتش را -که مرتبت کمی هم نبود- تعیین کنند، که اینطور نشد و جز یکی، دو مطلب - یکی به کلی ستایشگر و یکی ناکافی- مطلب قابلی عرضه نشد» ... اما انگار حالا این قصور دارد جبران میشود و قرار شده هر کسی چند خطی بنویسد، که من هم از همان مقاله اشارههایی را نقل میکنم، هر چند همانجا نوشتم که: «در این مختصر نمیتوانم حق ادانشده او را ادا کنم. اما مگر میشود از آن استعداد درخشان و خودویرانگر یاد نکرد و گذشت؟» شبی که خبر رفتن او را از همسرم فیروزه شنیدم، تا صبح در بالکن آپارتمان خیابان جمشیدیهمان بیدار نشستم و چشمانداز شب شهر گسترده تا دور دست را تماشا کردم و گریه کردم. یاد همه شبهایی افتادم که جماعتی میشدیم: من و فیروزه و بهرام بیضایی و رضا براهنی و محمدعلی سپانلو و عزیز معتضدی و شهره و نوذر و همراه با
دیگرانی که او دوستشان داشت و من اغلبشان را دوست نداشتم، به خانهاش میرفتیم و بعد از شام، بازیهای بچگانهای را که او پیشنهاد میکرد - از طرح معماها تا مسابقهها- اجرا میکردیم و میخندیدیم و کیف میکردیم و دوباره برمیگشتیم به نوجوانیهایمان. در همان مقاله نوشتم:« غزاله، نوشتن را از دهه 1340 شروع کرد و ادامه داد تا قصه بلند خانه ادریسیها، در دو جلد، و در این 30سال (در آن 30 سال) همیشه نویسندهای حرفهای باقیماند هرچند حاصل عمر نویسندگیاش مختصر است اما زیاد کار کرد و آرامآرام توانست نثر و نگرش شخصیاش را پیدا کند. پروپیمان زندگی کرد و در عمر کوتاهش از تندی و خشم و عناد و مهر و لطف و عنایت هیچ کم نگذاشت. همیشه خانمی بود تمام و کمال و در عین رفاهی که داشت، دغدغه امور جاری زندگی دستوپا گیرش نشد و چونان بزرگزادهای متشخص زندگانی کرد. اهل مراقبت و حمایت از هر گمگشتهای بود و در خانهاش به روی همه باز. هرجا که دعوت میشد دخترش سلمی را که از بیژن الهی داشت، و دو دختر دیگرش را که برکشیده و برگرفته و غرق مهر و حمایت و مراقبتشان کرده بود، با دوستان و دوستداران فراوان به همراه میبرد و ورودش انگار با
صدای طبل و شیپور جارچیان اعلام میشد! فاصلهاش را همیشه نگاه میداشت - نه اینکه چیزی در رفاقت کم بگذارد- اما مثل این بود که حرف مهم و ناگفتهماندهای را میخواهد همچنان نگوید، و ناچار رفتارش را در هالهای از مزاح و حرفهای پیشپا افتاده میپیچید و چه خوب بلد بود خودش را به گیجی و بیخبری بزند و قصهای را که بارها شنیده طوری با علاقه و تعجب گوش کند که انگار بار اولش است! و اغلب فریب میخوردی و گمان میکردی همه حواسش پیش توست، که نبود، و لابد داشت قصههایش را در ذهنش مینوشت و مرور میکرد. همین قصهها را که در «کارگاه خیال»ش شکل میداد، نمینوشت و «تقریر» میکرد و محررها و منشیهایی داشت که تقریرش را «مینگاشتند» و او - شبیه مجسمه «پولین بناپارت» کانووای مجسمهساز- یک بر روی کاناپه دراز میکشید و چشمهایش را میبست و بلندبلند قصههایش را میگفت. کتاب «دو منظره»اش که منتشر شد خاطرم جمع شد که صاحب نویسندهای شدهایم. اما «خانه ادریسیها»ی پرحجمش را نتوانستم بیشتر از 70صفحه بخوانم. قصهای بود انباشه و پیچیده که انگار خواسته بود آن انبار گردآمده در طی سالها را یککاسه کند و درجا بیرون بریزد. از کجا
میدانست عمرش اینقدر کوتاه است؟ این سالهای آخر را قهر بودیم، ظاهرا به خاطر امضایی که پای اعلامیه خطاب به واسلاوهاوال گذاشته بود، اما در باطن بر نمیتابیدم تداوم رفتار آدمی چنان هوشمند و با استعداد را که چنان منظم و یکسره در کار ویرانی و انهدام خود بود. قهر نماندیم، اما دور ماندیم.» غزاله استعداد هوشربایی داشت، اما هاله درخشانی که به همراه و به یمن آن هدیه میشد را با بیاعتنایی و بازیگوشی به این سو و آنسو پرتاب میکرد و میخندید و من نمیخندیدم. حیف که چنان سخت بیمار شد و چنین کمطاقت بود - اما حد درست و لازم طاقت دیگران را چطور میشود تعیین کرد؟- و کمحاصل ماند. حیف. او «با همان شوق و شیدایی مرگ را طلبید که زندگی را. کلکزد و راه دراز خراسان تا مازندران را با شتاب طی کرد. جایی را در جنگلی جست و یافت که چشماندازی گشوده به نزهت و پاکی دریا و درختان سرسبز و آسمان آبی پوشیده از ابرهای پنبهای داشت. لابد وقتی داشت طناب را از لای شاخههای درهم پیچیده درختان اریب سربهسویهمخمکرده میگذراند، آرامش از کف رفتهای را جستوجو میکرد که از آن چیزی به ما نگفته بود، اما داشت لمسش میکرد و در حال رسیدن به آن
بود؛ مثل مهدی کتاب دومنظرهاش که در سکرات مرگ ... منظرهای میدید، دشتی سبز ... با خورشیدی در آسمان فیروزهگون و نوری چون سیلان انگبین مذاب، روبه دشت سبز جاری... دریچه گشوده بود و آسمان آبی صبح با لمعانی زرین میدرخشید...»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.