|

انقلاب ناگزیر

نجفقلی حبیبی / استاد دانشگاه و نماینده سابق مجلس

پس از برچیده شدن نظام‌های استعماری نو، نظام‌های دموکراتیک مستقر شدند تا ملت‌ها خودشان بر سرنوشت خودشان حکومت کنند. ملت ایران با توجه به رشد فرهنگی و اجتماعی که نسبت به دیگر کشور‌های منطقه از آن برخوردار بودند، زودتر از دیگر کشور‌های خاورمیانه به فکر استقرار یک نظام دموکراتیک افتادند و نظام سلطنتی مشروطه را پذیرفتند؛ در این نوع نظام، مجلس، قانون و اراده ملی حاکم است و قوای سه‌گانه اداره کشور را بر عهده دارند. اما در عمل به تدریج ارکان دموکراسی نظام مشروطه، کارکرد خود را از دست داد و تنها صورتی از آنها باقی ماند. این بدان معنا بود که در ظاهر، مجلس و قوه‌قضاییه وجود داشت اما در حقیقت نظام رو به سوی سلطنت مطلقه میل پیدا کرده بود. اگرچه قضات شریفی نیز در دستگاه قضا حضور داشتند اما صورت کلی آن، مثبت نبود و مجلس هم با انتخابات عجیب و غریب، از نمایندگان واقعی مردم تهی شده بود. در آنجا هم البته استثناهایی چون شهید مدرس حاضر نبودند. روال قوه‌مجریه نیز به همین صورت بود. در آن سوی ماجرا، شاه با تکیه بر سلطه خارجی، به حکومت می‌پرداخت. بر همین اساس بود که کشورهای سلطه‌گر برای بهره‌مندی از امتیازات نفت، حمایت از شاه را در دستور کار داشتند. مشروطه خواهی مردم ایران اما همچنان ادامه داشت و مردم نظامی مبتنی بر عدالت می‌خواستند. نصیحت مصلحان نیز بی‌تاثیر بود. به دلیل اینکه رژیم پهلوی، تکیه بر کشورهای دیگر را بر همراهی مردم ترجیح می‌داد، خواسته‌های ملی که از طریق مجلس و انتخابات و روی کار آمدن دولت مستقل، به بار می‌نشیند را نمی‌دید و به نصایح علما، بزرگان، سیاسیون و شخصیت‌های علمی و مذهبی بی‌توجه بود روند اصلاح بی‌فایده قلمداد می‌شد. درواقع شکاف طبقاتی ناشی از توزیع نادرست ثروت، شرایط اکثریت مردم را وخیم ساخته بود. به هر حال از سوی دیگر تقریبا تمام مراحل نصیحت و خیرخواهی و تاکید بر لزوم عمل شاه براساس قانون اساسی، نیز طی شده بود. با این حال شاه به دلیل اطرافیان خود در دربار و نفوذ خارجی‌ها، تن به این نصایح نداد. ایجاد محدودیت برای مطبوعات به عنوان رکن چهارم دموکراسی و مضیقه برای روحانیون و مساجد و دانشگاهیان و سیاسیون، راه را برای مبارزات چریکی و زیرزمینی باز کرد. وقتی همه سرمایه‌های اجتماعی ملی، از حکومت شاه قطع امید کردند شاه مصمم بود تا با عوام‌فریبی و طرح موضوعاتی چون حرکت به سوی تمدن بزرگ، ایجاد یک حزب وابسته به قدرت و آرایش ظاهر کشور، بر این فقدان سرمایه اجتماعی غلبه کند. امام (ره) به عنوان رهبر و سخنگوی ملت در مصاحبه‌ای که در چهارم اردیبهشت 57 با روزنامه «لوموند» فرانسه انجام دادند در چند محور به دلایل بی‌حاصل بودن اصلاح و لزوم انقلاب، پرداختند. نخست آنکه شاه مجری سیاست‌های امپریالیستی است و خودش نیست که تصمیم می‌گیرد، رژیم شاه دیکتاتوری است و توضیح می‌دهند که مظاهر آن چیست. اینکه آزادی‌های فردی، اجتماعی و نه فقط حقوق سیاسی پایمال شده است، امام تاکید دارند که مجامع سیاسی و مذهبی در داخل ایران ممنوع شده تا روشنگری درخصوص شرایط کشور صورت نگیرد. بعضا دیده شده که برخی اقتصاد‌دانان می‌گویند ممکن است بعضی حکومت‌های مستبد هم به سمت رونق اقتصادی بروند اما امام اعتقاد دارد که شاه، درآمد حاصل از نفت را «تبذیر» کرده است. تبذیر اصطلاحی قرآنی است که در کنار اسراف استفاده می‌شود اما تفاوت‌هایی با آن دارد. اسراف یعنی استفاده بیش از نیاز مثلا چهار لامپ روشن کنی که حداقل نور بیشتر می‌دهد و فایده‌ای هم دارد اما تبذیر یعنی نابود کردن هر آنچه وجود دارد بدون هیچ استفاده‌ای. این مصاحبه امام در مجموعه سخنرانی‌های صحیفه امام جلد سوم صفحات 364 تا 368 برای علاقه‌مندان قابل استفاده است. این امر پذیرفته شده است که انقلاب خسارت‌هایی نیز دارد چون یک دگرگونی کلی است و همه علاقه‌مند به اصلاح هستند اما تلاش مصلحان پیش از انقلاب، هر بار بی‌نتیجه‌تر از قبل بود. تسلط دربار بر قدرت و ثروت، این باور را در آنها ایجاد کرده بود که خیلی بزرگ هستند اما انقلاب اسلامی ثابت کرد، که این‌گونه نیست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.