گزارش ویژه اکونومیست از مدل سرمایهداری کشورهای اسکاندیناوی
ابرمدل جدید سرمایهداری: «میلتون فریدمن» در استکهلم
ترجمه: محمد آزاد: وقتی بحث اصلاح دولت بهمیانآید، کشورهای کوچک معمولا پیشتازند. در دهه هشتاد بریتانیا سردمدار بود، بهلطف تاچریسم و خصوصیسازی. سنگاپور کوچک، دراززمانی مدل اصلی برای بسیاری از اصلاحگران بود. حالا کشورهای شمال اروپا1 یحتمل همان نقش را برعهده دارند.
این امر تا اندازهای به این دلیل است که چهار کشور اصلی اروپای شمالی؛ سوئد، دانمارک، نروژ و فنلاند، بسیار کارآمد هستند. اگر میشد شما، با درآمد و هوشی متوسط، در هرکجای دنیا دوباره زاده شوید، مطمئنا دوست داشتید در سرزمین «وایکینگها» به دنیا بیایید. کشورهای شمال، در جداول بزرگان جهان، از رقابت اقتصادی گرفته تا تامیناجتماعی و امید بهزندگی، در همگی صدرنشین هستند. آنها، هم از مشکلات بنبست اقتصادی اروپای جنوبی جستهاند و هم از نابرابری افراطی حاکم بر آمریکا. نظریهپردازان توسعه مدتی است مدرنیزاسیون موفق را « دانمارکیشدن» مینامند. حالا سرزمینهایی که زمانی مترادف لوازم خانگی «خودت درستش کن»2 و «آبا»3 بود، حتی به بهشت فرهنگی نیز بدل شده است: سرزمینِ «کشتار» و «اَنگریبِردز»4.
گزارش ویژه این هفته ما، تشریح میکند که بخشی از این موفقیتها، محصول بخت خوش شمالیها از نظر زمانی است: کشورهای شمال اروپا هوشمندانه بحران بدهیهای خود در دهه ۹۰ را مدیریت کردند. اما دلیل دوم چرایی محبوبیت مدل کشورهای شمال جذابتر است. برای سیاستمداران گرداگرد جهان - خصوصا غرب تا بن مقروض- این کشورها دستورالعملی برای اصلاح حوزه عمومی پیشرو میگذارند که دولت را بسیار کارآمدتر و پاسخگوتر میکند.
از پیپی جوراب دراز تا مدارس خصوصی5
ایده دولت حداقلی کشورهای شمال اروپا، هم برای چپگراهای فرانسوی که رویای دولتهای سوسیالیست اسکاندیناوی را در سر داشتند، هم برای محافظهکاران آمریکایی که ترس داشتند باراک اوباما آمریکا را «سویدیزه» خواهد کرد، شوکآور است.
این رویا و آن ترس حالا هر دو از رده خارجاند. در دهههای ۷۰ و ۸۰ کشورهای شمال در حقیقت، کشورهای «مالیاتبگیر و خرجکن» بودند. هزینههای عمومی سوئد در سال ۱۹۹۳ به ۶۷درصد تولید ناخالص داخلی رسید. آستریدلیندگرن، خالق پیپی جورابدراز، مجبور بود صددرصد درآمدش را مالیات بپردازد. اما «مالیات بگیر و خرجکن» کار نکرد: سوئد از مقام چهارمین کشور ثروتمند جهان در سال ۱۹۷۰، در سال ۱۹۹۳ به رتبه چهاردهم نزول درجه کرد.
از آن زمان کشورهای شمال مسیر خود را تغییر دادند، آنهم به راست. سهم دولت از تولید ناخالص داخلی در سوئد که به زیر ۱۸درصد رسیده از فرانسه پایینتر است و بهزودی از بریتانیا هم پایینتر خواهد رفت. مالیاتها برچیده شدهاند: مالیات شرکتهای بزرگ ۲۲درصد، بسیار پایینتر از آمریکا. درحالیکه آقای اوباما و کنگره بر سر اصلاح نظاممالیاتی جدل میکنند، سوئد نظام تامیناجتماعی خود را اصلاح کرده است. کسر بودجه سوئد 3/0درصد مجموع تولید ناخالص داخلی است، آمریکا هفتدرصد.
کشورهای شمال اروپا درباره خدمات عمومی نیز همینگونه عملگرایانه رفتار کردهاند. تا هنگامی که خدمات عمومی بهراه است، دولت را خیالی نیست چهکسی فراهمش میکند. دانمارک و نروژ به بنگاههای خصوصی اجازه دادهاند بیمارستانهای عمومی تاسیس کنند. سوئد اکنون دارای نظامی جامع از مدارس انتفاعی خصوصی است که با مدارس عمومی در رقابت هستند. در مقام انتخاب، میلتون فریدمن، اکنون استکهلم را خانه خود خواهد دانست نه واشنگتن دیسی را.
همگی سیاستمداران غربی مدعی ارتقای شفافیت و فناوری هستند. اما حالا کشورهای شمال در این ادعا از همه موجهترند. عملکرد همه مدارس و بیمارستانها ارزیابی میشود. دولتها باید در نور خیره کننده روز عمل کنند: سوئد به هرکسی اجازه دسترسی به اسناد رسمی را میدهد. اگر سیاستمداران از دوچرخههایشان پایین بیایند و لیموزین سوار شوند، بدوبیراه نثارشان خواهد شد. خانه «اسکایپ» و «اسپاتیفای»، نیز پیشتاز دولت الکترونیک است: میتوان مالیاتها را پیامکی پرداخت کرد.
این شرایط را میتوان تاچریسم ارتقایافته تعبیر کرد، اما کشورهای شمال برای چپهای پیشرو6 نیز پیشنهادهایی دارد که از ترکیب سرمایهداری رقابتی با دولت حداکثری زاده شده است: این کشورها ۳۰درصد نیروی کار خود را در بخش عمومی استخدام میکنند. قیاس کنید با میانگین ۱۵درصدی OECD.7 این کشورها، تجار گردنکلفتی هستند که حتی تسلیم وسوسه دخالت در بازار، حتی برای حمایت از بزرگترین شرکتهای نمادین خود نیز نمیشوند: شرکت Saab سوئد ورشکست شد و ولوو اکنون در تملیک «گیلی» چین است. اما این کشورها به دور هم نظر دارند-خب البته از کسی پنهان نیست، به پشتوانه ثروت سلطنتی ۶۰۰ میلیاردی نروژ- و درپی یافتن شیوههایی برای تعدیل اثرات خشنتر سرمایهداری هستند. برای نمونه، دانمارک نظامی دارد که دست کارفرماها را برای اخراج مردم بازتر کرده است اما در عینحال برای بیکاران حمایت و آموزش فراهم میکند و فنلاند شبکههای سرمایهگذاری مشترک ترتیب داده است.
نیمه تاریک ماه
مدل جدید کشورهای شمال اروپا بینقص نیست. نسبت هزینههای عمومی از تولید ناخالص داخلی در این کشورها همچنان بالاتر از چیزی است که این مجله را خوش بیاید، یا در واقع بالاتر از چیزی است که پایدار بماند. سطح مالیاتها هنوز صاحبان شرکتها را به خروج از کشور ترغیب میکند: لندن لبالب از نخبگان جوان سوئدی است. خیل عظیمی از مردم-خصوصا مهاجران- از مزایای دولتی سوءاستفاده میکنند. فشاری که موجب شد این دولتها هزینههای خود را کاهش دهند، مثلا رقابت بینالمللی، به تغییرات بیشتر نیز خواهد انجامید. کشورهای شمال اروپا در قیاس با سنگاپور تورم زدهاند و بهحد کافی بر ابزار سودآزمایی تمرکز نکردهاند.
در هر صورت، حتی کشورها بیشتر باید به تجربه کشورهای شمال اروپا نظر کنند. کشورهای غربی، محدودیتهای دولت حداکثری را درخواهند یافت، چنانکه سوئد دریافت. آنگلا مرکل نگران این مساله است که هفتدرصد مردم جهان در اتحادیه اروپا ساکن هستند و هزینههای اجتماعی اتحادیه اروپا نیمی از کل هزینههای عمومی کل جهان است؛ یک راهحل پیشنهادی به خانم مرکل، شیوه کشورهای شمال است؛ و کشورهای آسیایی که در پی دولت رفاه هستند هم میتوانند به شمال نظر کنند: مثال نروژ یک راه پیشروی چینیهاست.
درس مهمی که میتوان از کشورهای شمال آموخت نه تئوریک که عملی8 است. دولت محبوب است، نه چون بزرگ است، چون کارآمد است. یک سوئدی مالیات خود را با تمایلی خیلی بیشتر از یک کالیفرنیایی میپردازد، چراکه در عوض مدارس خوب و بیمه مجانی دریافت میکند. کشورهای شمال اصلاحاتی عمیق انجام دادهاند و اتحادیهها و لابیهای تجاری را پشتسر گذاشتهاند. دلیل همینجاست. میتوان مکانیزمهای بازار را به دولت رفاهی تزریق کرد تا کارآمدیاش بیشتر شود. میتوان برنامههای تامین اجتماعی را به بنیادهایی سالم سپرد تا نسلهای آینده به گدایی وادار نشوند. اما باید برای ریشهکنی فساد اراده محکم داشته باشید و برای ترک راستکیشی نزار چپ و راست جسارت و به استقبال ایدههای سیاسی خوب در سپهر سیاست بروید. جهان در سالهای پیشرو مدل کشورهای شمال را مطالعه خواهد کرد.
پانوشت:------------------------------
1- Nordic Countries
2- DIY: Do it Yourself Furniture: لوازم خانگی، احتمالا مثل ایکیای سوئد.
3- Abba: گروه موسیقی پاپ سوئدی.
4- The Killing and Angry Birds: دو بازی ویدئویی بسیار محبوب.
5- Pippi Long stocking: یکی از شخصیتهای داستانهای آستیرید لیندگرن، نویسنده کودکان سوئدی.
6- Progressive Left
7- The Organization for Economic Co-operation and Development: نهاد اقتصادی بینالمللی، تاسیس ۱۹۶۱، متشکل از ۳۴ کشور برای ارایه مشاوره به کشورها جهت تسهیل و تقویت تجارت جهانی.
8- Practical
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.