|

نگـاه هـفته

علم بهتر است یا ثروت؟

کامیار عبدی

به یاد دارم که در دوره دبستان، پس از اینکه الفبای فارسی را در کلاس اول فراگرفتیم، از سال دوم درسی داشتیم به نام «انشاء» که، از قرار معلوم، هدف آن تقویت استعداد نگارش ما نونهالان بود. الان را نمی‌دانم، اما در آن سال‌ها (1353 تا 1358) فرق نمی‌کرد کلاس دوم بودیم یا سوم یا چهارم، یکی از متداول‌ترین موضوعات انشا عبارت بود از «علم بهتر است یا ثروت؟» آن‌قدر درباره این موضوع انشا نوشته بودیم که تقریبا آنچه را که باید روی کاغذ می‌آوردیم حفظ بودیم. انشا با این عبارات فاخر شروع می‌شد که «البته بر همگان واضح و مبرهن است که علم از ثروت بهتر است...» و با این عبارات هوشمندانه پایان می‌یافت که «با علم می‌توان به ثروت دست یافت، اما با ثروت نمی‌توان به علم دست یافت.» هر یک از دانش‌آموزان به میل و سلیقه خود قسمت میانی انشا را پر می‌کرد، اما اول و آخر انشا معمولا با همان عبارات که اشاره کردم آغاز می‌شد و پایان می‌یافت. آن‌قدر این انشا را در سال‌های دوم، سوم، چهارم و پنجم نوشته بودیم که امر به خودمان هم مشتبه شده بود که علم از ثروت بهتر است، به طوری که وقتی در کلاس پنجم مشاور مدرسه از ما پرسید که در آینده می‌خواهید چه کاره شوید همه‌مان ساده‌لوحانه گفتیم که می‌خواهیم عالم و دانشمند شویم، یکی در ستاره‌شناسی، یکی در دایناسورشناسی، و من هم در باستان‌شناسی. نکته کلیدی همان جملاتی بود که در حسن ختام انشا می‌آمد: «با علم می‌توان به ثروت دست یافت، اما با ثروت نمی‌توان به علم دست یافت.» اکنون پس از گذشت سی‌واندی سال از آن زمان، متوجه شده‌ام که ظاهرا در این گزاره اشتباهی منطقی وجود دارد، چون چنین به نظر می‌رسد که در ایران امروز «با ثروت می‌توان به علم دست یافت، اما با علم نمی‌توان به ثروت دست یافت.» سوءتفاهم نشود؛ پشیمان نیستم که چرا 26سال از عمرم را به تحصیل علم و 10سال بعد از آن را به تدریس و نشر علم سپری کرده‌ام، اما نه کلبه‌ای از خود دارم که ناچار نباشم هر ماه 80درصد از حقوقم را به حلقوم صاحبخانه بریزم و نه اتولی که ناچار نباشم هر روز با مسافرکشان کج‌خلق و طماع سروکار داشته باشم. در واقع، اگر با همین اطلاعاتی که امروز دارم به سال 1366 بازمی‌گشتم با وجود فشارهای خانواده و دوست و آشنا، در حالی که اکثر همکلاسی‌هایم فقط رشته مهندسی الکترونیک دانشگاه صنعتی شریف یا رشته پزشکی دانشگاه تهران را هدف گرفته بودند، با دیپلم ریاضی فیزیک آن زمان در کنکور رشته علوم انسانی شرکت می‌کردم تا در رشته باستان‌شناسی ثبت‌نام کنم، دوباره همین کار را می‌کردم، چون کماکان معتقدم که باستان‌شناسی شیرین‌ترین و هیجان‌برانگیزترین رشته تحصیلی است. اما وقتی در این روزهای سرد و بارانی زمستان تهران در هوایی که هر نفسش مضر به حیات است باید در ایستگاه اتوبوس یا تاکسی خطی انتظار بکشم، در حالی که دقیقه‌ای نمی‌گذرد که پسر جوانی با موهایی که مرا به یاد جوجه‌تیغی می‌اندازد (که ظاهرا به آن مدل «آناناسی» می‌گویند) یا دختری با دماغ عمل کرده و ابروانی که حتی متخصصان هندسه نیز در محاسبه زاویه قوس آن ممکن است به مشکل بربخورند، در خودرویی لوکس و گرانقیمت می‌آید، نگاهی عاقل اندرسفیه به ما حشرات‌الارض که در هوای سرد و بارانی در ایستگاه اتوبوس می‌لرزیم، می‌اندازد و گازش را می‌گیرد و می‌رود، به فکر فرو می‌روم که کجای کار ایراد دارد. در رشته انسان‌شناسی که من در آن تحصیل کرده‌ام، همین قبیل نابرابری‌های اجتماعی از جمله موضوعات پژوهشی مهمش به شمار می‌رود، دیدگاه غالب این است که جایگاه اجتماعی یا اکتسابی است یا موروثی. برای جایگاه اجتماعی اکتسابی شخص باید خود زحمت بکشد و به دستاوردهایی دست یابد که برای او جایگاه اجتماعی بالاتری نسبت به دیگر اعضای به ارمغان بیاورد، اما در مورد جایگاه اجتماعی موروثی، والدین می‌توانند جایگاه اجتماعی بالای خود را به فرزندانشان منتقل کنند. در باستان‌شناسی نشانه جایگاه اجتماعی موروثی بالاتر، گور کودکان و نوجوانانی است که نسبت به گور دیگر افراد مجلل‌تر و از اشیای تجملی بیشتری برخوردار است. منطقی که باستان‌شناسان به‌کار می‌برند این است که یک کودک یا نوجوان فرصت آنچنانی برای دستیابی به دستاوردهای مهم نداشته، فلذا ثروت و مکنتی که ما در گور او مشاهده می‌کنیم ناشی از جایگاه اجتماعی بالای والدین اوست که او از آنان به ارث برده است. با استناد به‌همین منطق، می‌توان احتمال زیاد داد که آن جوانانی که پشت فرمان خودروهای لوکس و گران‌قیمت نشسته‌اند خود با مشقت و ریختن عرق جبین پول لازم برای خرید چنین خودرویی را به دست نیاورده‌اند، بلکه این والدین و در غالب اوقات باباجان آنان است که آن‌قدر پول اضافه داشته که می‌توانسته چند ده میلیون تومان - یعنی حقوق چند سال منِ استاد دانشگاه - را بدهد و یک چنین خودرویی برای عزیزدردانه‌اش بخرد. نابرابری اجتماعی و تفاوت طبقاتی سابقه‌ای طولانی دارد و چاره‌ای نداریم که آن را در حکم یکی از واقعیات زندگی انسان بپذیریم نابرابری اجتماعی به هیچ‌وجه به ایران منحصر نیست و در تمام کشورهای جهان به چشم می‌خورد، سیستم‌های کاپیتالیستی به نابرابری اجتماعی نه تنها به چشم مشکل نگاه نمی‌کنند، بلکه آن را امری طبیعی می‌دانند و محرک تلاش اجتماعی و اقتصادی می‌دانند. سیستم‌های سوسیالیستی هم که آن را تقبیح می‌کنند فقط موفق شدند تا حدودی از آن بکاهند، اما فقط در ظاهر؛ تفاوت طبقاتی در باطن آن جوامع کمافی‌السابق باقی است. اما چه ربطی هست بین نابرابری اجتماعی و علم و ثروت. مشاهدات و تحقیقات حاکی از آن است که جوانانی که پشت فرمان آن قبیل خودروها می‌نشینند، غالبا در دوران تحصیل شاگرد درسخوانی نبوده‌اند و اگر جایی در وسط دبستان تا دبیرستان ترک‌تحصیل نکرده باشند، به احتمال زیاد دیپلم یا حداکثر لیسانسی از یکی از شعب دانشگاه آزاد دارند که آن را هم با زور و فشار خانواده یا به دلیل چشم و همچشمی با رفقا و با پرداخت شهریه‌ای گزاف، همراه با جیم شدن هرچه بیشتر از کلاس‌ها و نمره‌های ناپلئونی گرفته‌اند. تا اینجای کار همه چیز طبیعی است. آدم‌های باهوش و باسوادی که دنبال علم رفته‌اند و اطلاعات زیادی دارند اما هشت‌شان گروی نه‌شان است و آدم‌های کم‌هوش و کم‌سوادی که به دنبال ثروت رفته‌اند، پولشان از پارو بالا می‌رود، اما از بدیهی‌ترین اطلاعات بی‌بهره‌اند. اما آنچه این معادله را به هم می‌زند مسیری است که نظام آموزش عالی کشورمان در سه دهه اخیر پیش گرفته است. زمانی چیزی بود به نام کنکور؛ صدها هزار دیپلمه کنکور می‌دادند، اما دانشگاه‌ها فقط توان پذیرش 30-20 هزار از آنان را داشت که رتبه‌های بالاتر را کسب کرده بودند. این نظام طبیعی بود، هر کس از توانایی و دانش بیشتری برخوردار بود از مانع می‌گذشت و هر کس فاقد توانایی و دانش بود از دور خارج می‌شد. اما طی 30 سال اخیر به اسم توسعه نظام آموزش عالی این سیستم طبیعی را به هم ریختند. اولا دانشگاه‌ها، اعم از دانشگاه‌های دولتی و آزاد و «غیرانتفاعی» (چه عنوان نیشداری برای دانشگاهی که نه تنها اموراتش با دریافت شهریه‌های هنگفت از دانشجویان می‌گذرد، بلکه برای سهامدارانش سود [انتفاع] فراوانی هم به ارمغان می‌آورد! ) چون قارچ از هر شهر و شهرک و روستایی سربرآوردند و جمع زیادی از افراد به اصطلاح پشت کنکوری را جذب کردند و در مقابل دریافت مبالغی هنگفت به آنها مدرکی تحصیلی دادند که با آن بروند و در زرگری پدرشان کار کنند. وااسفا که دانشگاه‌های دولتی نیز که یا از درآمد بادآورده نفت و مالیاتی امرار معاش می‌کنند که مردم به دولت می‌پردازند برای اینکه فرزندانشان از خودشان باسوادتر شوند، برای اینکه از قافله عقب نمانند به انواع لطائف الحیل متوسل شدند تا درآمدسازی کنند و تحت عناوین گوناگون مانند «تکمیل ظرفیت» یا «دوره شبانه» دانشجویانی پذیرفتند که شهریه می‌پردازند، آن هم شهریه‌هایی که دانشگاه آزاد و دانشگاه‌های غیرانتفاعی را روسفید کرده. با گذشت سال‌ها توقعات رفته‌رفته بالا رفت و مدرک کارشناسی دیگر جوابگوی جاه‌طلبی دانشجویان را نمی‌داد. به این دلیل، دانشگاه‌های بسیاری دوره کارشناسی ارشد افتتاح کردند. کارشناسی ارشد هم دیری نپایید که شکوه و جذابیت خود را از دست داد. بنابراین، دانشگاه‌ها مقطع دکترا تاسیس کردند و اکنون فوج‌فوج دکتر بیرون می‌دهند. از همکاری شنیدم که آمار گرفته و با اسم و رسم و سند و مدرک مدعی است که در همین رشته باستان‌شناسی خودمان در حال حاضر 157 فارغ‌التحصیل و دانشجوی مقطع دکترا داریم که فقط فارغ‌التحصیل دانشگاه‌های تهران، تربیت مدرس و دانشگاه آزاد واحد علوم و تحقیقات هستند. در دو سال اخیر، دانشگاه‌های بوعلی همدان، محقق اردبیلی اردبیل و دانشگاه بابلسر هم دوره دکترای باستان‌شناسی افتتاح کرده‌اند. با توجه به اینکه سازمان میراث فرهنگی - تنها سازمان دولتی که مستقیما با باستان‌شناسی سروکار دارد و باستان‌شناسان را استخدام می‌کند - خود در حال تقلیل نیروست و اگر هم کسی را برای کارهای مربوط به باستان‌شناسی استخدام کند به احتمال زیاد پسر خاله یا معلم زبان فلان رییس است که در رشته میکروبیولوژی از یکی از شعبات دانشگاه آزاد لیسانس گرفته، نه یک فارغ‌التحصیل دکترای باستان‌شناسی، در عجبم که این 157 نفر و آنان که پشت سر اینان خواهند آمد چه راهی در پیش‌روی خود دارند جز تاسیس گروه‌های باستان‌شناسی در دیگر دانشگاه‌ها و تدریس در آنها به نسل دیگری از جوانان از همه جا بی‌خبر و تداوم این چرخه باطل. در عین حال، کنجکاوم که چند سال دیگر که دکترا هم زرق و برق خود را از دست داد دانشگاه‌ها چه‌کار خواهند کرد؟ حتما افرادی هستند که الان در اتاقی نشسته‌اند و برای تاسیس مقطع «فوق دکترا» و «فوق فوق دکترا» برنامه‌ریزی می‌کنند، غافل از اینکه چیزی به نام «فوق دکترا» در نظام آموزشی هیچ کشوری وجود ندارد و آنچه برخی «فوق دکترا» می‌خوانند صرفا فرصتی پژوهشی است یک یا دو ساله که دانشگاهی در اختیار فارغ‌التحصیلان مقطع دکترا قرار می‌دهد تا با انتشار مقاله و کتاب رزومه خود را تقویت کنند و از این رهگذر موفق شوند کاری در دانشگاهی بیابند. اما در نظام آموزش عالی کشور که در حال گسترش باکتری مانند است، نظارت کیفی مفهومی ندارد؛ آنچه مهم است کمیت و پول است نه کیفیت به شهادت دانشجویان واحدهای درسی اکثرا بی‌محتوا و کلاس‌ها غالبا کسالت‌آور یا حتی عذاب‌آور هستند، استادان بامعلومات و صاحب صلاحیت که هریک به دلیلی کنار گذاشته شده‌اند و جایشان را نه براساس شایسته‌سالاری، بلکه از طریق آشناپروری (nepotism)، غالبا استادنماهایی گرفته‌اند که بی‌دانش یا کم‌دانش یا ناتوان از انتقال دانش خود به دانشجویان هستند، یا به دلایل دیگر صلاحیت تدریس ندارند، مثلا برای اینکه خود هنوز دانشجویی هستند در مقطع کارشناسی ارشد یا دکترا در دانشگاهی دیگر یا هنوز جوهر مدرکشان خشک نشده آنان را سر کلاس تدریس دروسی فرستاده‌اند که خود همین دو سه سال پیش آن را پاس کرده‌اند. دانشگاه‌هایی که بی‌محابا در رشته باستان‌شناسی یا دیگر رشته‌ها تا مقطع دکترا دانشجو می‌پذیرند اما در کتابخانه‌شان بیش از صد‌کتاب هم ندارند که احتمالا 50‌تای آنها هم مجموعه آثار کم‌ارزش است، دسترسی به اینترنت ندارند یا دسترسی‌شان محدود و کند است؛ نه آزمایشگاهی دارند و نه دیگر امکانات پژوهشی؛ هدف فقط گذراندن چند واحد، پرداخت چند میلیون تومان در این بین و تحمل فیس و افاده استادان است. بدین‌ترتیب، اگر کسی ثروت داشته باشد به آسانی می‌تواند چون برق و باد از دوره‌های کارشناسی و کارشناسی ارشد و دکترا عبور کند و حتی پایان‌نامه دکترایش را هم چند میلیون تومان بدهد تا کس دیگری برایش بنویسد و دو سه تا مقاله ISI هم بزند گلش و بشود خانم یا آقای دکتر و برود بر کرسی‌های مدیریت و ریاست و وزارت و صدارت بنشیند و به ریش آنان که دود چراغ خورده‌اند و عرق جبین ریخته‌اند تا مدارج عالی علمی برسند بخندد و خود را عالم‌تر و آگاه‌تر از آنان بداند و بر کرسی‌هایی که شایسته آنان است تکیه زند و به جای آنان تصمیماتی بگیرد که عواقب مخربش سال‌ها بعد خود را آشکار می‌کند. برخلاف بوق و کرنایی که دانشگاه‌ها به دست گرفته و کارناوالی که در خودستایی و خودبزرگ‌بینی خود برپا کرده‌اند وضعیت نظام آموزشی عالی کشورمان همچون بادکنکی است که مدام در حال بزرگ شدن است، اما داخل آن هیچ چیز نیست جز باد هوا. ترکیدن این بادکنک دیر و زود دارد اما سوخت و سوز ندارد. و در خاتمه، اگر دوباره به عنوان مقاله برگردیم، من شخصا کماکان معتقدم علم بهتر از ثروت است. ثروت شاید بتواند من را به مدارج عالی علمی برساند و بالاترین مدارک علمی را برایم به ارمغان بیاورد، اما من همان آدم خنگ و نادان و خرافاتی هستم که بودم و وجودم نه تنها برای جامعه‌ای سودی ندارد، بلکه چون زالویی هستم که منابع جامعه را می‌مکم و آن را متعفن و آلوده می‌کنم، فقط جلوی اسمم یک «آقای دکتر» اضافه شده و هیچ.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.