|

در «حلبچه» چه گذشت؟

روزی که جهان گریست

جان سیمپسون

حمله شیمیایی به «حلبچه» در ۱۶ مارس ۱۹۸۸ انجام شد و نتیجه آن خلق یکی از فجیع‌ترین مناظری بود که تا به حال دیده‌ام. جنازه‌های قربانیان همه‌جا روی هم انباشته شده بود. برخی کف خیابان خوابیده و برخی هم پشت دیوارها پناه گرفته بودند. وقتی از نزدیک‌تر نگاه کردم، دیدم که خیلی از آنها سعی کرده بودند به قربانی دیگری پناه بدهند. نوزاد، کودک یا همسرشان. من پیش از آن، در جریان جنگ ایران و عراق، تاثیر سلاح‌های شیمیایی روی سربازها را دیده بودم؛ همان خاطرات به اندازه کافی وحشتناک بودند. اما دیدن آنچه که آن گازهای خبیث و بی‌رحم بر سر مردان، زنان و کودکان بی‌دفاع آورده بودند، از آن هم بدتر بود. من خانه‌ای را دیدم که بمب از سقف اتاقی که افراد خانواده در آن مشغول غذا خوردن بودند، وارد شده بود. همگی مرده بودند، اما مشخص بود که همه چیز ظرف یکی، دو ثانیه اتفاق افتاده است. یک پیرمرد در حالی که تکه نانی را گاز می‌زد مرده بود. یکی دیگر لبخند به لب داشت و به نظر می‌رسید مشغول لطیفه تعریف کردن بوده است. این افراد چرا مرده بودند؟ چون در هفته‌های پایانی جنگ ایران و عراق، حلبچه با شوق و شادی از نیروهای ایرانی استقبال کرده بود. صدام حسین و پسر عمویش، علی حسن المجید، معروف به «علی شیمیایی»، تصمیم گرفتند آنها را به مایه عبرت دیگران تبدیل کنند. نیروی هوایی عراق از انواع مواد شیمیایی علیه حلبچه استفاده کرد: گازهای اعصاب مانند وی ایکس، سارین و تابون و گاز وحشتناک و البته به‌مراتب ابتدایی‌تر خردل، که از زمان جنگ جهانی اول از آن استفاده شده است. طبق برآورد ما، حدود پنج هزار جسد در سراسر شهر روی زمین افتاده بود. خیلی‌های دیگر در حالی که سعی می‌کردند از راه کوهستان‌ خود را به ایران برسانند، در اطراف شهر مرده بودند. با وجود ابهامات موجود، بر سر این آمار میان کارشناسان اجماع وجود دارد. اما با وجود گذشت یک ربع قرن، سایه وحشت هنوز از سر شهر کنار نرفته است. بخشی از گاز خردلی که در جریان حمله روی شهر ریخته شد، هنوز در سرداب‌ها و پناهگاه‌های زیرزمینی شهر، که مردم موقع بمباران به آن پناه می‌بردند، موجود است. آقای دو برتون گوردون کارشناس سلاح‌های شیمیایی بریتانیا می‌گوید ممکن است بشود کسانی را که مواد شیمیایی اولیه مورد استفاده در حلبچه را در اختیار صدام حسین قرار دادند، شناسایی کرد. او به من گفت: «انتظار داریم در گورهای دسته‌جمعی هم مثل سرداب‌ها و انبارهای زیرزمینی نمونه‌هایی از گاز خردل پیدا کنیم. اگر بتوانیم آن را به مولکول‌های سازنده تجزیه کنیم، خواهیم توانست رد پای تولیدکننده آن را پیدا کنیم» او معتقد است با چنین بررسی‌هایی می‌توان دریافت کدام کشور و حتی کدام کارخانه، مواد شیمیایی اولیه لازم برای گاز خردل را به عراق داده است. او می‌گوید: «گرفتن نمونه آزمایشی از کارخانه‌هایی که ادعا می‌شود این مواد را ساخته‌اند، آسان نیست. اگر آنها چنین نمونه‌ای را در اختیار ما قرار دهند و آن نمونه با یافته‌های ما در حلبچه یکی باشد، مدرکی انکارناپذیر فراهم می‌شود و قطعا توجه دادگاه بین‌المللی کیفری و دیگر مراجع را به‌خود جلب خواهد کرد. اما می‌دانیم که هنوز هم ذخایری از مواد شیمیایی در عراق وجود دارد. این کار قطعا شواهد و مدارک قاطعی برایمان فراهم خواهد کرد. در نتیجه شناسایی عاملان فروش مواد شیمیایی به عراق از نظر فنی امکانپذیر است.» دولت خودمختار کردستان هنوز اجرای چنین طرح‌هایی را تصویب نکرده و می‌گوید پیش از اینکه اجازه نبش گورهای دسته‌‌جمعی را بدهد، باید با طیف وسیعی از سازمان‌ها و اهالی شهر مشورت کند. اما مشخص است که بعضی شرکت‌های خارجی با علم و عمد این سلاح‌های وحشتناک را در اختیار عراق قرار دادند و مادامی که این شرکت‌ها مجازات نشده باشند، دفتر این واقعه دلخراش به‌طور کامل بسته نخواهد شد. به نظر می‌رسد اتحاد شوروی که در زمینه جنگ‌افزارهای شیمیایی توانایی گسترده‌ای داشت، مواد لازم را در اختیار صدام حسین قرار داده باشد. دولت آلمان هم در آن زمان صنایع شیمیایی این کشور را از پایبندی به موافقت‌نامه‌های بین‌المللی در زمینه ممنوعیت فروش سلاح‌های شیمیایی معاف کرد. شاید کشورهای دیگری هم در این قضیه دست داشته‌اند. برملا شدن آنچه در حلبچه روی داده بود، وجدان جهانیان را تکان داد و سه سال بعد از آن، بریتانیا و آمریکا بر فراز کردستان عراق منطقه پرواز ممنوع ایجاد کردند. اما در این شهر هیچ‌کس نمی‌تواند آنچه را که در آن روز سال ۱۹۸۸ روی داد، فراموش کند. حتی صحبت درباره آن هنوز مردم را به گریه می‌اندازد. همین حالا هم مردان و زنان دچار سرطان‌هایی می‌شوند که به احتمال زیاد به آثار شیمیایی آن بمباران مربوط هستند. هزاران نفر هم به هراس‌آورترین شکل ممکن جان‌شان را از دست دادند. منبع: بی‌بی‌سی

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.