|

واژگان یک فرهنگ

مجسمه: از میدان تا سقاخانه

ناصر فکوهی

سنت مجسمه‌سازی ایران به‌صورتی تقریبا مستقیم به سنت اروپایی (فرانسوی و ایتالیایی) جایی که کمال‌الملک پیش از بازگشت به ایران در دوره مشروطه در آنجا تحصیل کرده بود و جایی که شاگرد او ابوالحسن‌خان نیز در آنجا با هنر مجسمه‌سازی آشنا شد تا از سال 1312/1933 پس از بازگشت به ایران، حرکتی جدید را آغاز کند. البته این سنت بسیار زود به حوزه سیاسی پیوند خورد؛ جایی که پیش از آن بزرگان و پادشاهان از دوران صفوی به نوعی جاودانگی در قالب تابلوهای نقاشی رسیده بودند. اما تفاوت اصلی ظاهرا در نیازی بود که در این دوران، هویتی ملی در قالب به «تجسم» در آوردن ایرانی بود که دولت سیاسی (به ویژه پهلوی اول) به دنبال آن بود؛ نخستین مجسمه‌های مهم صدیقی در کنار مجسمه شاهان قدیم و جدید: نادرشاه، محمدرضا شاه و رضا شاه، تندیس‌های فردوسی، امیرکبیر، سعدی و خیام بودند. مجسمه به‌این‌ترتیب، به زودی در ایران هر چند با گام‌هایی بسیار نااستوار بر زمینی که آمادگی لازم را نداشت، نمادشناسی سیاسی و انطباق خود را با حاکمان می‌یافت و البته همراه با خود، یکی از جنبه‌های مدرنیته را نیز می‌آورد که اشیا و اذهان را دگرگون می‌کرد. سیاسی بودن اما، اصل بود، میدان «24 اسفند» (میدان انقلاب کنونی) در سال‌های 1340 و 1350 با عنوان «میدان مجسمه» نیز شناخته می‌شود و در بسیاری از شهرهای ایران «میدان شاه» با مجسمه‌ای قدرت حاکم را به نمایش می‌گذاشت، همانگونه که ساعت‌های بالای شهرداری‌ها، دولت‌های ملی پس از انقلاب‌های سیاسی در اروپای قرن 19، تجسمی از قدرت دولتی در برابر ناقوس کلیسا‌ها بودند. و این نکته نیز جالب است که «میدان‌های ساعت» در شهرستان‌های ایران در دوران پیش از انقلاب هر چند به نقاطی مرکزی بدل می‌شدند، اما فاقد آن اقتدار «میدان‌های شهرداری» در کشورهای اروپایی بودند که در «میدان‌های مجسمه» (شاهان پهلوی) به وجود می‌آمد. به هر رو با تاسیس دانشکده هنرهای زیبا و با رشد شهرهای ایران در دورانی که افزایش درآمد نفتی امکان گسترش شدید روساختارها و تزیینات شهری را می‌داد، شهرها با سرعتی زیاد، مجموعه بزرگی از مجسمه‌های «شاه» را در خود جای دادند؛ همان مجسمه‌هایی که هدف حمله انقلابیون در انقلاب اسلامی قرار گرفتند تا سرنگونی‌شان نمادی باشد از فرو ریختن رژیمی که خود را همچون سنگ و آهن‌های ساخت این مجسمه‌ها، پرتوان و شکست‌ناپذیر می‌دید. اما رقابتی که درون حاکمیت میان وزارت فرهنگ از یک سو و وزارت کشور و سایر نهادهای شهری از سوی دیگر در‌گیر شده بود، سرنوشت مجسمه‌های شهری و مجسمه‌سازی در ایران را نیز تا حد زیادی تعیین می‌کرد. ایجاد موزه هنرهای معاصر (تاسیس: 1356/1966) اثر کامران دیبا (1315/1936) و حرکات هنری موازی با آن که جنبه‌های روشنفکرانه و هنری داشتند نظیر آنچه هنر سقاخانه‌ای و عمدتا در نقاشی، خطاطی و کولاژ بازتاب داشت، نام گرفت. و سرانجام پا در میدان گذاشتن مجسمه‌سازان و معماران برجسته‌ای که آثاری زیاد از خود درسطح شهر بر جای گذاشتند برای مثال بنای سردر دانشگاه تهران (1345) اثر کوروش فرزامی (1389-1316/ 2010-1937)، میدان آزادی (تاسیس: 1349/ 1970) (شهیاد) اثر حسین امانت (1321/ 1942) و موج ‌نویی در نقاشی که با مبادلات زیادی با هنرمندان خارجی از خلال آن موزه و خریداری آثار هنری گران‌قیمت جهان انجام می‌گرفت و با گشایش نخستین گالری‌های هنری و شکل‌گرفتن بازار هنر و ارزشیابی محصولات هنرمند به مثابه یک سوژه مستقل، مطرح می‌شد، نسل جدیدی از مجسمه‌سازان و معماران مجسمه‌ساز را به میان کشید که تلاش می‌کردند میان فرآیند‌های گوناگون فکری و عقیدتی جامعه ایران نوعی سازش مدرن به وجود بیاورند، هر چند این تلاش‌ها اغلب آمیخته به نوعی اسنوبیسم و گاه دنباله روی‌هایی آشکار از فرآیندهای سیاسی حاکم نیز در مورد برخی از آنها بود. در این دوره هنرمندان مهم و تاثیرگذاری نقش ایفا کردند و اثری دراز مدت بر مجسمه‌سازی ایران برجای گذاشتند. بنابراین اگر نسل نخست را در کنار صدیقی، هنرمندانی چون علی قهاری (1305-1378/1926-1999)و علی‌اکبر صنعتی(1385-1295/2006-1916)، تشکیل می‌دادند در نسل دوم هنرمندانی چون بهمن محصص (1310-1389/1931-2010)، ژازه تباتبایی (1386-1309/1930-2007)، پرویز تناولی (1316/ 1937)، چنگیز شهوق (1375-1312/1996-1933) و سیروس قائم‌مقامی (1381-1308/2002-1929) دیده می‌شدند که به نگارخانه‌هایی (گالری‌هایی) که مهم‌ترین آنها «سیحون» (تاسیس: 1345/ 1966) ساخته معصومه (1389-1313/2010-1934) و هوشنگ سیحون (1299/ 1920)، «بورگز»، «هنر جدید» و «مس» و... بودند را به محافل و مکان‌های جدید خاطره تبدیل کرده بودند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.