|

درباره فیلم «اشیا از آن‌چه در آینه می‌بینید به شما نزدیکترند» ساخته نرگس آیبار

بسیار نزدیکتر

آنتونیا شرکا

فیلم‌های به سبک یادداشت‌های روزانه زنانه می‌روند که به گونه‌ای در سینمای ما تبدیل شوند. پس از جریان روزانه‌نویسی در رمان‌های نویسندگان معاصر ایرانی مانند زویا پیرزاد و فریبا وفی - با الهام از نویسندگان فرنگی قرن بیستم مانند آلبا دسسپدس و ناتالیا گینزبورگ - دیگر این روش در سینما نیز با فیلم‌هایی چون به همین سادگی (رضا میرکریمی)، پارسال، میگرن (مانلی شجاعی‌فرد) و امسال اشیا… (نرگس آبیار) مخاطبان خود را به دست آورده است. از ویژگی‌های بارز این رمان/فیلم‌ها، پرداختن به جزییات زندگی زنان خانه‌دار با همه شادی‌ها و غم‌های کوچک و بزرگشان است. بنابراین سبک این فیلم‌ها واقع‌گرایانه و مبتنی بر روایتگری روزانه و ساختار آنها نیز ساده و فارغ از فیلمنامه و دکوپاژ و میزانسن‌های پیچیده و غافلگیرکننده است. البته رئالیسم جاری در این فیلم‌ها غیر از رئالیسمی است که سنگ بنایش را عباس کیارستمی در دهه 60 گذاشت چرا که سهل و ممتنع‌بودن سینمای کیارستمی، تماشاگر را به شاعرانگی و حتی عرفان سوق می‌داد بنابراین نمایشی از بازسازی واقعیت در خدمت نیل به مفاهیم والاتر بود؛ در حالی که سادگی این فیلم‌های زنانه در قالب قصه و عموما با بازیگران حرفه‌ای و به سبک کلاسیک تصویر می‌شود و حاوی معانی متعالی نیست. اما از بحث سادگی و مینی‌مالیسم آشکار در این فیلم‌ها که بگذریم، تازگی دیگر این سبک، تصویر متفاوتی است که از شخصیت زن (ومرد) در فیلم‌های کارگردانان زن نسل جدید ارایه می‌شود. اگر فیلمسازان زن نسل گذشته ایرانی (و همین‌طور فیلمسازان مردی که با محوریت زن فیلم می‌ساختند)، برای نمایش «مظلومیت و بی‌پناهی» (به تعبیر منفی) یا «استقامت و بردباری» (به تعبیر مثبت) زنان خود، یک آنتاگونیست مرد بد (یا بعضا قوانین الکن خانواده را که مرد نوشته هستند) را در مقابلش قرار می‌دادند، نسل امروز فیلمسازان ترجیح می‌دهند یا مردان را غایب نشان دهند یا اینکه مردانی را معرفی کنند که دارای حساسیت کمی هستند، بی‌فکرند و گاهی از همسرشان غافل می‌شوند اما لزوما بدذات و زورگو و ظالم نیستند. آنها نگران خانواده هستند، به هرکاری بااطلاع یا بی‌اطلاع همسرشان تن می‌دهند اما نکته اینجاست که حالا دیگر مساله فیلم، ایثار و فداکاری آنها نیست بلکه همه آنچه در نبودشان، در خلوت خانه‌شان و در دل کوچک همسران تنهایشان می‌گذرد است. به این ترتیب روایت فیلم از محل مناسبات مردانه تغذیه نمی‌شود اما تعریفی نو از مناسبات خانوادگی را تغذیه می‌کند که تاکنون در معادلات دراماتیک ما غایب بوده است. یکی از ویژگی‌های اشیا... حس تهدید و ناامنی است که در جای جای فیلم حس می‌شود: از بارداری قهرمان فیلم که نمایش صبورانه جزییات حرکات او، گاهی نگران‌کننده می‌شود، تا معماری خانه قدیمی و سکونت آنها در طبقه آخر که با حضور یک کودک چندماهه خطرناک نشان داده می‌شود (در اینجا لازم است یک خسته نباشید و آفرین صمیمانه به فیلمساز به دلیل کار با کودک چندماهه خوش اخلاق فیلم که زمان زیادی را به خود اختصاص می‌دهد بگوییم)؛ حضور زن جوان بی‌دست و پا و وابسته فیلم در خیابان و اوج آن در سکانس بازار بزرگ هم که حکایت خود را دارد. بنابراین در این فیلم ظاهرا ساده و مینی‌مالیستی اگر تعلیق و هیجانی هست، در لحظه به‌لحظه‌اش و در اتفاق‌های کوچک روزمره زندگی یک زن جوان و بی‌تجربه است. در آخر به عنوان یک منتقد زن ناچارم بگویم ساخت فیلمی که در پایان آن باید خوشحال بود که قهرمان زن آن پس از یک اودیسه پرماجرای شهری، سرانجام موفق به خرید دو دانه بشقاب از بازار می‌شود، نباید گام بلندی در روند تصویر زن در سینمایمان تلقی شود اما ما عادت داریم که صبور باشیم و فیلم‌ها را فارغ از بستر جامعه‌شناختی آنها ارزیابی کنیم. به نظر می‌رسد مهم‌ترین توصیفی که از زن در اشیا... شده را کارگردان و بازیگر این فیلم در نشست مطبوعاتی آن در برج میلاد ارایه داده‌اند: لیلای فیلم یک شخصیت«واقعی» است با همه خصوصیات مثبت و منفی که یک آدم واقعی دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.