ازنگاه هنرمند
«حال» مناسبی نیست
امید سهرابی
فضای جامعه تئاتری ما سالهاست در شرایطی به سر میبرد که هماره نالان از شرایطش است. عدم بهبود این وضعیت به خودی خود دردناک است ولی دردناکتر اینکه شرایط همیشه با شرایط قبلتر از خود قیاس میشود که برنده مقایسه قلمداد میشوند. پچپچههای افواهی فضای تئاتری نیز همین را به گوش میرساند: مدیران قبلی بهتر بودهاند، دستگاه نظارت قبلی بهتر بوده، شرایط اجرایی سالنها قبل از این بهتر بوده... و از این دست حرفها. همین شده است که ذهنیت مسلط بر فضای تئاتری ما همیشه حسرتدار است و لذتجویانه غمِ گذشته را میخورد. انگار نه انگار همان گذشتهای که بهتر تلقی میشود زمانی نامناسب بوده است. این وضعیت به نقد و منتقد هم کشانده شده و جایگاه سنتی منتقد را هم تحت تاثیر «حال» خودش قرار داده است. دیگر این قضیه برای اهالی نقد هم جا افتاده که به صحنه آمدن یک اثر آنقدر دنگ و فنگ دارد که به ماموریت غیرممکنی شباهت دارد، برای همین غیرمنصفانه است که اثر را فقط در مواجهه با خود و جایگاه هنریاش ارزشمندی کنند. حال این سوال مطرح است که تماشاچی تئاتر این وسط چه نقشی دارد؟ آیا او نیز شرایط برایش قابل درک است و خودش را با آن وفق داده است یا او
نیز دلتنگانه چشم به آینده دارد؟ زمزمههایی که از تماشاچی این روزهای تئاتر به گوش میرسد سوالهای فراوانی را مطرح میکند. تماشاچی حق دارد بپرسد که ضرورت اجرای برخی از این متون چیست؟ آیا صرفا جنبهای شخصی و زیباشناختانه دارد - که در جای خود بسیار هم محترم است- یا درک اجتماعی هنرمند نیز ضرورت آن محسوب میشود؟ اصلا این همه استقبال مدیران از متون خارجی یا دراماتورژی آثار برجسته غربی در چیست؟ آیا نه این است که نویسنده و گروه امنیت اجرایی بیشتری دارند؟ آیا نه این است که احتمال به محاق رفتن را کاهش میدهد؟ کاملا کارشناسی است که به بازخوانی و دراماتورژی و ترجمه اثری خارجی بپردازیم و هزینهها را کاهش دهیم ولی این علاج موقتی هزینههایی را نیز روی دست ما گذاشته است. برنتابیدن نویسنده و نمایشنامهنویس ایرانی دستکم این ثمر را به بار آورده است که برخی موجسواران پیدا شدهاند که اصالتها را کمرنگ کردهاند. تئاتر آن سرخوشیاش را از دست داده و کمتر بازیگوشی از خود نشان میدهد. راستش را بخواهید تئاتر این روزها زیادی عبوس شده است. اگر تا دیروز تحت عناوینی همچون تئاتر تجربی هر خامدستیای مجاز قلمداد میشد اکنون جریانی به
نام تئاتر روشنفکری همان نقش را عهدهدار شده است. انگار تجربه کردن مجوزیاست برای بیدقتی و روشنفکری نقابیاست برای عبوس بودن. طبیعیاست که منظور من از این جریانات، ریشههای اصیل و استخواندار این تفکرات نیست که آن گروهها در طول زمان نقش و جایگاه خود را نشان دادهاند، تا جایی که به خودم مربوط است به این درک هم رسیدهام که هر نمایشی تجربهای روشنفکرانه محسوب میشود، بلکه مراد از این گفته برشمردن جایگاه تماشاچی نمایش است. فضای مسلط بر جریانهای تئاتری ما اکنون به نظر مهمترین نقش و جایگاه نمایش را به فراموشی سپردهاند که وظیفه نمایش و کلا هنر در وهله اول سرگرمیاست. تا احساسی برانگیخته نشود عقلی به کار نخواهد افتاد. برخی از این نمایشها - شاید به خاطر همان شرایط موجود-به قدری متظاهرانه شده است که تماشاچی توی سالن انگار اسلاید میبیند. هر لحظه هم انتظار میکشد که «یونگ» و «فروید» از گوشهای پیدایشان شود و روی تصاویر تفاسیر روانکاوانه بکند و در انتهای نمایش هم «سوزان سانتاک» برای جمع مفهوم نهفته در نمایش را شرح دهد! به هر حال این واقعیت برخی جریانات تئاتری این روزهای ماست که خود زاییده همان شرایطیاست که از
آن سخن رفت. اما امیدوارم در هر دوره و شرایطی مهمترین رکن نمایش که تماشاگر آن است در نظر گرفته شود. به خدا نمایش برای سرگرمی تماشاگر است. دیگر همین- باقی بقایتان
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.