|

داستان هنرهای مفهومی- بخش سوم

عارضه‌های روانی

علیرضا امیرحاجبی

عقاید بی‌شمار، آزادی کنش‌های متنوع در هر مکان، فریاد‌کشیدن‌های پی‌درپی تا آنجا که صدایشان بند بیاید، نوعی آشوب که عرصه هنر تابه‌حال به خود ندیده بود. دهه 70 میلادی، انفجار پوچی و بی‌هویتی گروهی از هنرمندان بود که با قربانی ساختن بدن خود سعی داشتند از بن‌بستی فرارکنند که جوزف بویز برای آنان طراحی کرده بود و البته تنی چند از منتقدان آمریکایی. آنان به صراحت اعلام کردند که نقاشی و دوران نقاشی‌کردن به پایان رسیده و این هنر چیزی است بیهوده. دیگر به خودتان زحمت ندهید با کمی ایده‌پرداز، دست به خلق صحنه‌هایی شوید که مانا و پایدار نیستند، اما می‌توانند تاثیری عمیق بر مردم بگذارند. دوستان شروع کنید که مرگ نقاشی فرا رسیده است. بعد از این اعلام بود که گروه‌گروه هنرمندان و یا بهتر بگویم شبه‌هنرمندان با عقاید مختلف از راه رسیدند و آنچه می‌باید بشود، شد، اما هنر نقاشی بدون سر‌و‌صدا به راه خود ادامه می‌داد و حضرات هم فکر می‌کردند که تیر خلاص را به نقاشی زده‌اند، اما از کجا باید شروع می‌کردند؟ همان‌طور که در بخش قبلی نوشتیم«خود» روانکاوانه هنرمند تبدیل شد به بستر و انگیزه‌ای برای برون‌ریزی‌های هیجانی. فردیت‌گرایی لیبرالیستی نیز تمام زمینه‌ها و شروط را برای تجلیل از این مراسم قربانی آماده کرده بود. هنر اجرا، همزمان با ویدیو، بدن انسان را واپسین بستر قلمداد کرد. دنیس اپن هایم خود را به یک فلکس واگن بست. مارینا ابراموویچ به همراه دوست خود ساعت‌ها و ساعت‌ها در سکوت در مقابل هم نشستند. استلارک بدن خود را با چنگک قصابی پاره‌پاره کرد تا موقعیت اندوهناک بشر مدرن را بازنمایی کند. پایان جنگ آمریکا در ویتنام و سپس جنگی دیگر آغاز شده بود؛ جنگ انسان با خودش برای نشان دادن پنهان‌ترین زاویه‌های روان و ناخودآگاه. به درستی نمی‌توان هنر مفهومی آن دوره را درونگرای مطلق یا برونگرای کامل فرض کرد؛ آش هفت بیجاری که هر نوع سبزی و خرت‌وپرتی در آن بود. این ویژگی کار را برای تحلیلگر بسیار مشکل می‌کند. از کجا و چگونه باید یک موج با این ابعاد را بررسی کند و از آن مهم‌تر چگونه این بررسی را به ‌شکلی مدون به دست مردم برساند. به همین‌دلیل نقد و گفتمان انتقادی آن‌دوره در حوزه مفهومی با نوعی سرگشتگی و آشوب همراه بود. مانند خود هنر مفهومی که سرگشته از این گوشه به آن گوشه عرصه اجتماع پرتاب می‌شد یا خود را پرتاب می‌کرد. عرصه هنر مفهومی به‌خصوص در حوزه هنرهای اجرایی از دوره آنتونن ارتو به بعد به مفهوم «خود» تاکید فراوانی کرده بود. با بازنشر مقولات فرویدی و ساده سازی‌های آن توسط شارحان روانکاوی در آمریکا خودآزاری و حتی گاه، دگرآزاری بخشی از ماجرای این هنر شد. در نهایت نیز مشخص نشد که کنش‌های عصبی هنرمندی چون کریس بادن چه تاثیری بر جامعه و تاریخ هنر خواهد گذاشت. شاید هم آنان به دنبال تاثیرگذاری نبودند و صرفا می‌خواستند با نوعی برون‌فکنی مرحله درمانی را طی کنند. پس آیا هنرمندانی چون آبراموویچ و ویتو آکونچی بیمار بودند؟ به‌طور دقیق و بالینی نمی‌توان پاسخ قطعی و مثبتی به این پرسش داد، اما اگر از سمپتوم و عارضه‌ای رنج می‌بردند، خود از وجود آن عارضه باخبر بوده اما دقیقا نمی‌دانستند که چیست. به‌طور مثال نوع برخورد آبراموویچ از طرفی به نوعی بیماری اوتیسم یا درخودماندگی خفیف شبیه است و از سمت دیگر نوعی مانیای شدید جنسی، یا دنیس اپن هایم و کریس باردن که به آزار عمدی خود و دیگران می‌پرداختند. در اینجا جایگاه وسیله و هدف تعویض می‌شود. آیا هنر وسیله‌ای است برای برون‌فکنی‌های فردی؟ یا هدفی است غایی و نهایی؟ آن زجری که هنرمندانی چون ژروم بوش در پایان دوره سیاه قرون‌وسطی می‌کشیدند. آن زجری که اورا میان دوزخ و بهشت رها کرده بود نه بر تن بلکه بر بوم نقاشی تاثیر می‌گذاشت. این همان تصعیدی است که فروید بر آن تاکید کرده بود. بسیاری از آثار هنر جهان را می‌توان با واکنش تصعید بررسی کرد. یعنی واکنشی که بر مبنای آن انرژی ویرانگر درونی به‌جای حضور در عرصه رابطه به عرصه دیگری منتقل می‌شود. کجا؟ در عرصه هنر، اما در هنر مفهومی این انتقال یا تصعید در هاله‌ای از آب‌ها فرو می‌رود. انرژی درونی به کدام سو باید حرکت کند؟ پس تصعیدی رخ نداده است. پس هنری زاییده نشده است. این خود یکی از روش‌هایی است که به‌راحتی به‌وسیله آن می‌توان هنر مفهومی را طناب‌پیچ کرد، اما شاید هنر مفهومی رادیکال در آن دوره به فکر این تحلیل‌ها و هدف‌ها نبوده. شاید خودشان هم هنرشان را فقط نوعی شلنگ‌تخته‌اندازی و معرکه‌گیری کوتاه می‌دانستند. هرچه پیش‌آید، خوش‌آید. در آخر دهه70 و سپس آغاز دهه 90 و 80 این نتیجه‌گیری واضح‌تر می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.