«فرزانه طاهری» در گفتوگو با «شرق»:
اینجاترجمه بد شکست تجاری نمیخورد
اینکه ترجمه ادبی، در سالهای اخیر، نسبت به گذشته وضعیتی آشفتهتر پیدا کرده، امری است که بسیاری از مترجمان در مورد آن اتفاق نظر دارند؛ گرچه ممکن است هر مترجم، در علتیابی این آشفتگی، عامل یا عواملی را موثرتر از دیگر عوامل بداند. به اعتقاد «فرزانه طاهری» بحران ترجمه، بخشی از بحرانی بزرگتر در عرصهای عمومیتر است. طاهری در گفتوگویی که میخوانید فقدان نقد ترجمه را نیز یکی از دلایل وضعیت آشفته ترجمه ادبی میداند، چراکه به اعتقاد او نقد ترجمه اگر نقد، در معنای واقعی باشد هم به بهتر شدن کار مترجم کمک میکند و هم به خواننده آموزش میدهد که چگونه هنگام خواندن آثار ترجمه شده، ترجمه خوب و بد را از هم تشخیص دهد و پول پای ترجمه بد ندهد. «مسخ» کافکا، «خانم دلوی» ویرجینیا وولف، «معمای آقای ریپلی» پاتریشیا هایاسمیت، «کلیسای جامع» ریموند کارور و «درسهایی درباره ادبیات روس» ولادیمیر نابوکف، از جمله آثار ادبی است که با ترجمه «فرزانه طاهری» خواندهایم و «گروتسک»، نوشته فیلیپ تامسون از آخرین ترجمههایی است که از او منتشر شده است. این کتاب را نشر مرکز منتشر کرده است. وضعیت ترجمه ادبی را در امروز در مقایسه با
گذشته چطور ارزیابی میکنید؟فکر نمیکنید مترجمهای قدیمیتر در انتخاب اثر برای ترجمه و درآوردن لحن و زبان و سبک نویسندهای که کتابش را ترجمه میکردند وسواس بیشتری به خرج میدادند و الان در مقایسه با گذشته، وضع ترجمه ادبی آشفتهتر شده؟ به نظر من این آشفتگی در وضعیت ترجمه ادبی، به یک بیاخلاقی و آشفتگی بزرگتر در تمام عرصهها برمیگردد. مترجم میخواهد کتابی درآورد و نامش به عنوان مترجم روی آن بخورد. برخی از خوانندگان این کتابها هم که پول میدهند و کتاب را میخرند، اصلا نمیدانند که نمیدانند و این خودش فاجعهای دیگر است. البته برخی ناشرها هم در این قضیه موثرند و به چنین بحرانی دامن میزنند و امکان این بیاخلاقی را فراهم میکنند... . چگونه؟ مثلا توجه نداشتن به کیفیت ترجمه، سلطه دغدغه بازار، استخدام ویراستاران غیرحرفهای. یعنی حتی بعضی از ناشرها هم که حسننیت و احساس مسوولیت دارند و ضرورت داشتن ویراستار را درک کردهاند، ممکن است در انتخاب ویراستار دقت نکنند، چون این بیاخلاقی در حوزه ویرایش هم حاکم است. خیلیها به صرف اینکه مثلا لیسانس ادبیات فارسی گرفتهاند یا یک دوره ویرایش
گذراندهاند و بلدند میرا جدا کنند و به را اینجا بچسبانند و آنجا جدا کنند خود را ویراستار معرفی میکنند. این هم به آشفته بازار نشر دامن میزند... . یعنی به نظر شما مقصر اصلی، ناشر و ویراستار هستند نه خود مترجم؟ خود مترجم هم قطعا مقصر است. خب البته سختی زمانه را هم باید در نظر گرفت. کسانی که ترجمه برایشان راهی برای کسب درآمد و گذران زندگی است نمیتوانند همان وقتی را برای یک ترجمه بگذارند که یکی مثل من میگذارد. یعنی حتی اگر توانش را هم داشته باشند، به دلایل مالی این کار را نمیکنند و در ترجمه وسواس به خرج نمیدهند، اما همانطور که گفتم، این مساله، بخشی از یک پدیده عامتر است. از طرفی تعدد مترجم و کتاب قاعدتا کنترل کیفیت را هم دشوار میکند. در دورهای که شما از آن به عنوان دوره طلایی ترجمه صحبت میکنید، تعداد مترجمان و آثاری که ترجمه میشد انگشتشمار بود و هر کسی هم به خود اجازه نمیداد با دانستن اندکی زبان خارجی و به اتکای دانستن زبان مادری در حدی ابتدایی دست به ترجمه بزند. کارها خوانده میشد و نسبت به آنها واکنش نشان داده میشد. یعنی مثلا وقتی در نشریه «راهنمای کتاب» یک آدم استخواندار
راجع به یک ترجمه مینوشت، شما میتوانستید به نقدش اعتماد کنید ولی الان چنین نقدهایی نوشته نمیشود؛ برای همین خوانندهها نمیدانند دارند کالای تقلبی میخرند. خواننده باید راهنمایی شود؛ البته اینکه خود خواننده دلش میخواهد راهنمایی بشود یا نه، یا اصلا به دنبال خواندن نقدی هم اگر هست باشد، خودش یک بحث دیگر است. یعنی شما فقدان میانجیهایی مثل ژورنالیسم ادبی درست و نقد ترجمه در سالهای اخیر را هم در بحران ترجمه موثر میدانید؟ قطعا موثر است. البته در نشریات تخصصی مثل مترجم که متاسفانه دیگر مرتب درنمیآید بحثهای فنی ترجمه و بررسی ترجمهها بود، اما این نشریه در حد تخصصی بود و خواننده عام خریدار ترجمه به آن شکل نداشت یا نگاه نو که در آن باز نقد ترجمه منتشر میشد، که البته بیشتر جنبه طنز داشت. خیلی وقتها هم بررسی ترجمه هم اگر منتشر شده البته بیشتر مچگیری بوده تا نقد. به هر حال ممکن است مترجم در ترجمه یک رمان سیصد، چهارصد صفحهای، یکی، دو اشتباه لپی هم بکند؛ اما هدف از دست گذاشتن روی این قبیل اشتباهات نقد نیست و بیشتر خنداندن و مزاح است. یک مشکل این است که الان با فقدان نقد درست، هرکس با
چهارکلمه انگلیسی یا هر زبان خارجی دیگری که میداند، فکر میکند مترجم است و مینشیند یک اثر ادبی را ترجمه میکند و بازار هم به چنین ترجمههایی پاسخ میدهد. من گاهی فکر میکنم خیلی فرق نمیکند شما چقدر زحمت بکشید که یک ترجمه خوب به دست خواننده بدهید. متاسفانه خیلی از خوانندگان اصلا نمیتوانند هنگام خواندن این ترجمهها، سره را از ناسره جدا کنند. چون برای این کار آموزش ندیدهاند و متوجه نیستند که چه به خوردشان داده میشود. آیا آموزش صرفا با نقد ترجمه امکانپذیر است؟ بخشی از آن بله؛ اما بخش مهمی از آموزش مخاطب هم طبیعتا به عهده دولت و آموزشوپرورش و دیگر نهادهای دولتی است و اگر این بخش درست عمل نکند، نمیشود فقط با نوشتن نقد در سلیقه مخاطب تاثیر گذاشت. مثلا به کار رفتن زبان بد و نادرست در رسانههایی مثل رادیو و تلویزیون، باعث شده که قبح زبان بد در میان مردم ریخته شود. چندوقت پیش در گالری آران پنج فیلم از کامران شیردل نمایش داده شد. سهتا از فیلمها مال دهههای چهل و پنجاه بود و یکی از فیلمها درباره خیابانخوابهای تهران در سالهای قبل از جشنهای 2500 ساله. آنچه در این فیلم توجهم را جلب
کرد، این بود که حتی آن خیابانخواب پیر و بیسوادی که رو به دوربین حرف میزد، فارسی را درست به کار میبرد. با خودم فکر کردم چقدر همه یادشان رفته که به کار بردن برخی الفاظ در زبان، چقدر زشت و قبیح است و به راحتی این الفاظ را بهکار میبرند، چون قبحش ریخته است. الگوی کلی مردم، تلویزیون است. بنابراین همه ما در قیاس با آن، هیچکارهایم و نمیتوانیم به تنهایی سلیقه ادبی قشر کتابخوان را بالا ببریم. فکر نمیکنید، در گذشته خود متونی که برای ترجمه انتخاب میشد، در بالا رفتن سلیقه مخاطب تاثیر داشت؛ در حالی که الان کمتر کسی سراغ ترجمه آثاری میرود که اهمیتی اساسی دارند و در عوض، کارهای زودبازده، در اولویت قرار گرفته و همین خواننده را آسان پسند کرده است؟ بخشی از این مساله، به همان شتابزدگی برای ثبت خود در تاریخ و به پول رسیدن بر میگردد در حالی که کارهای نویسندگان کلاسیک یا کلاسیکهای مدرن مثل ویرجینیا وولف یک پروژه است و وقت زیادی از مترجم میگیرد. برای همین هر کسی سراغ این آثار نمیرود. مترجمی که بخواهد چنین آثاری را ترجمه کند باید راه درآمدی داشته باشد تا بتواند بنشیند و سر صبر این آثار را
ترجمه کند. در غیر این صورت، میرود سراغ آثاری که به دلیلی جنجال راه انداخته باشند یا فیلمی براساسشان ساخته شده باشد و آن فیلم جایزه گرفته باشد و انگیزههایی مانند این، که باعث میشود کتاب بفروشد... . بله مثل کارهایی که یک دفعه با چند ترجمه مختلف به بازار میآیند... دقیقا. من حتی یکبار کسی را در هواپیما دیدم که رفته بود لندن و توی صف ایستاده بود و آخرین هری پاتری را که به بازار آمده بود خریده بود و داشت همان توی هواپیما کتاب را ترجمه میکرد و بخشی از آن را هم میخواست بدهد دیگران ترجمه کنند که زودتر از ترجمههای دیگر به بازار برسد. یعنی در مورد ترجمه هم مثل خیلی موارد دیگر، این بازار است که نقش تعیینکننده دارد. برای همین است که میگویم مساله ترجمه، بخشی از یک مساله عمومیتر است. در کارنامهتان ترجمه آثاری از نویسندگانی مثل ویرجینیا وولف و کافکا وجود دارد. با این همه گویا بیشتر ترجیح میدهید متون تئوریک ادبی را ترجمه کنید تا رمان و قصه کوتاه؛ مثل کتاب «درسهایی درباره ادبیات روس» نابوکف که کتاب خیلی خوبی هم در زمینه نقد ادبی است. یا کتابهای دیگری از این دست. دلیل اینکه بیشتر
به سراغ متون تئوریک ادبی میروید چیست؟ خب گاهی ضرورتهای عاجلتری مطرح میشود که باید به آنها هم پاسخ داد. در مورد نابوکف باید بگویم، کار نابوکف را به این دلیل دوست دارم که علاوه بر اینکه نقد است یک کار هنری-ادبی است، اما به طور کلی یک دلیل دیگر که باعث شد سراغ متون تئوریک بروم این بود که رمان و داستان آنقدر مميزي میشد که من دیگر طرفش نرفتم. مثلا برای چاپ ترجمه «کارور» من مجبور شدم ششسال صبر کنم؛ چون کتاب یکبار مجوز گرفته بود و بعد گفتند مجوزش لغو شده و خلاصه یک سری مسایل این جوری یا برای اینکه کتاب دربیاید باید کلی ازش حذف کنی. بنابراین من ترجیح دادم برای پرهیز از واداشته شدن به حذف و تکه پاره کردن کار یک نویسنده، بیایم و تئوری ادبی ترجمه کنم. ادعا هم نمیکنم که از اول میخواستم تئوری و نقد ترجمه کنم، چون دلیل اصلیاش همین مسایلی بوده که گفتم، اما به طور خاص در مورد نابوکف باید بگویم که نابوکف را به ضرورتی دیگر ترجمه کردم. چون احساس میکردم در ایران، تئوری ترجمه میشود اما هیچوقت کار بست آن در متون ادبی دیده نمیشود، اما در کار نابوکف، ما کاربست نظریه ادبی را میبینیم و این خیلی به نقد در
ایران کمک میکند و غیر از این، خواندن نقدهایی مثل نقدهای نابوکف سبب میشودخواننده بهتری بشویم و به جزییات آنچه میخوانیم توجه کنیم و شلنگاندازان از روی متن ادبی ندویم. در صحبتهایتان به ضرورت نقد ترجمه اشاره کردید. نقد ترجمه، چقدر به کار خود شما در این زمینه کمک کرده است؟ قطعا کمک میکند. یک مشکل ما این است که ما در نقد کار همدیگر ملاحظه میکنیم. حتما کسانی در ترجمههای من اشکالاتی میبینند؛ اما خیلیها به دلیل ملاحظاتی که به دلیل شرایط بیرونی به آدم تحمیل میشود، این اشکالات را نمیگویند. نقد ترجمه مسلما به بهتر شدن کار مترجم کمک زیادی میکند. اصلا لازم است که ترجمه آثار کلاسیک هر چند وقت یکبار نقد شود و کسانی بیایند و این کارها را دوباره ترجمه کنند. مثلا سر ترجمه نابوکف من خیلی دلم میخواست آنجا که از رمانها و داستانها نقلقول میشود، به جای ترجمه دوباره آن تکهها از نمونههایی که قبلا ترجمه شده، استفاده کنم؛ اما آن سال که این کتاب را ترجمه کردم، نتوانستم چنین کاری انجام دهم چون بعضی از ترجمهها مثل ترجمههایی که از تالستوی و داستایفسکی وجود داشت، خیلی قدیمی بود. اما الان که دارم
آن ترجمهام را ویرایش میکنم ترجمههای جدیدی از آثار کلاسیک درآمده است یا الان که در حال ترجمه نقدهای نابوکف درباره ادبیات اروپا هستم میتوانم از برخی ترجمههای جدیدتر از رمانها و داستانهای اروپایی استفاده کنم، اما گاهی که میخواهم از ترجمههای دیگران استفاده کنم میبینم نابوکف مثلا تکهای را از یک کار دیکنز آورده و گفته ببینید اینکه دیکنز قید را اول هر پاراگراف تکرار کرده، برای این است که حالتی وردگونه به نثر بدهد. بعد من میآیم و به ترجمه آن متن رجوع میکنم و میبینم با اینکه مترجم، مترجم خوب و امینی بوده، اما به این جزییات دقت نکرده. در نتیجه نمیتوانم از ترجمهاش استفاده کنم؛ چون حرفی که نابوکف دارد میزند دقیقا راجع به همان نکتهای است که مترجم که رمانی 300، 400 صفحهای را ترجمه کرده آن را رعایت نکرده است و برای همین سبک نویسنده از دست رفته است، در حالی که نابوکف میخواهد همان ویژگی سبکی را نشان دهد. خود نابوکف همیشه میگوید که بعضی مترجمها دکمه سردستهای جواهر نشان دارند و مدام این دکمه سردستها را به رخت میکشند، اما شلنگاندازان از روی متن میدوند. خب در این فرآیند، اولین چیزی که لگدمال
میشود، سبک و زبان نویسنده است. برای همین من همیشه از نقد خوب استقبال میکنم و نقد خوب هم همانطور که گفتم این نیست که اشتباه لپی آدم را بگیرند و بزرگ کنند و به ازای همان، بگویند کل ترجمه قابل اعتماد نیست. اما آن نقد درست را من خیلی کم میبینم. مثلا برای خودم خیلی مهم بود که نقدی راجع به ترجمهام از «خانم دلوی» وولف بخوانم اما این ترجمه مثل سنگی بود که در چاه انداختم و تا آنجا که من دیدم، جز یکی، دوتا متلک که اینور و آنور و توی وبلاگها به این ترجمه پراندند چیزی درباره آن نوشته نشد. منظورم نقدی است که بتوانم از آن یاد بگیرم و یک سری اشتباهات را دیگر تکرار نکنم. اگر کسی بیاید و به من پیشنهاد بهتری بدهد و به جای مچگیری مثلا به من بگوید اینجا بهتر بود زبان را طور دیگری در میآوردی یا پیشنهادهای خلاقانه دیگری از این دست، حتما از آن استقبال میکنم؛ البته اظهار لطفهای کلی هم به ترجمه شد که البته خوشحالم کرد اما به صورت نقدی جزءبینانه چیزی ندیدم. بحث سبک را مطرح کردید. به نظرتان تسلط مترجم بر پشتوانههای ادبی زبان مقصد، چقدر میتواند به درآوردن سبک نویسنده کمک کند؟ بدیهی است که مترجم باید
نه فقط به پشتوانههای ادبی زبان مقصد که به پشتوانههای زبان مبدا هم مسلط باشد. اگر مترجم، زبان مبدا را درست نشناسد نمیفهمد که چرا فلان نویسنده به این شکل نوشته نه به شکلی دیگر، و به همین دلیل ممکن است متن را جوری ترجمه کند که هیچ ربطی به متن اصلی ندارد. از طرفی باید امکانات زبان فارسی را هم بشناسد تا سبک را طوری در ترجمه در آورد که توی چشم نزند، چون در متن اصلی هم سبک توی چشم نمیزند و خیلی طبیعی در متن جا میافتد و مترجم باید بتواند این حالت طبیعی را حفظ و منتقل کند؛ گرچه به نظر من انتقال عین به عین متن اصلی، ناممکن است. میشود به آن نزدیک شد و دورش چرخید، اما اینکه مثلا از خواندن ترجمه فارسی جویس عینا همان حسی به خواننده فارسی زبانمنتقل شود که از خواندن متن اصلی جویس به خواننده انگلیسی زبان منتقل شده، به نظر من امری محال است. بحث پشتوانههای ادبی را برای این مطرح کردم که به نظر میرسد مترجمان امروز بیشتر به پشتوانه دانستن زبان، اثری ادبی را ترجمه میکنند و برای همین ترجمهها در بهترین حالت خیلی تحتاللفظی شده... البته من خودم این ترجمههای تحتاللفظی را ترجیح میدهم؛ چون خواننده اهل
از خواندنشان به راحتی میفهمد که یک ترجمه معیوب را میخواند ولی آنها که ظاهرالصلاح هستند خطرناکترند؛ چون همان ترجمه معیوب را در یک بستهبندی خوشگل به شما تحویل میدهند، اما ترجمهشان هیچ ربطی به اثر اصلی ندارد و خواننده هم این را متوجه نمیشود. گفتید ترجمه عین به عین، محال است. بعضی مترجمان معتقدند که حتی طرز فکر و نگاه مترجم و عینکی که از پشت آن به متن اصلی نگاه میکند، در ترجمهشان از یک اثر تاثیر میگذارد و برای همین ممکن است دو مترجم از یک اثر واحد، ترجمههایی متفاوت ارایه دهند. نظر شما در اینباره چیست؟ حتما اینطور است. چون یک مترجم حتی در سطح واژه هم ممکن است یک واژه را به واژهای که مترجمی دیگر به کار برده ترجیح بدهد. ممکن است یک واژه همانقدر برای یک مترجم مانوس باشد که برای مترجمی دیگر نامانوس. به هر حال مترجم نمیتواند مثل عرفا «از میانه برخیزد» و آنقدر زلال و شفاف شود که متن اصلی بیاید و از خلال او عبور کند؛ هرچه باشد، یک عامل انسانی این وسط وجود دارد و دخالت میکند. اما این نباید بهانه بشود برای اینکه مترجمان کاری را با اثر بکند که مثلا شاملو در ترجمههایش میکرد.
ترجمههای شاملو بیشتر تحمیل مترجم به نویسنده متن اصلی بود. برای همین آدم وقتی آن ترجمهها را میخواند لذت میبرد از نثر و گاه هم گویی داشت کتاب کوچه را میخواند. حضور مترجم در متن نباید آنقدر سنگین باشد که نویسنده را زیر جثه خودش له کند. مثلا شما نمیتوانید در ترجمه کتابی از یک نویسنده آمریکایی بنویسید: «تره به تخمش میره حسنی به باباش.» چون با این کار ناگهان نثر، زمین میخورد یا وقتی نویسنده خیلی ساده و خنثی نوشته است: «سوار ماشین شد و راه افتاد.» مترجم نباید به جایش بگذارد: «گازشو گرفت.» یا «ماشینو آتیش کرد.» مثل نقدی که «میلان کوندرا» بر بعضی ترجمههای فرانسوی «کافکا» نوشته و گفته در آثار کافکا، اسمها هر بار تکرار میشوند و به جایشان ضمیر گذاشته نمیشود اما مترجمان فرانسوی با این توجیه که نثر از ریخت افتاده، به جای تکرار اسمها ضمیر گذاشتهاند... بله، یا مثلا کارور در داستانهایش تکهای از دیالوگ را میآورد و وسطش یک she said یا he said میگذارد و دیالوگ را ادامه میدهد و باز، او گفت را تکرار میکند. گاهی یک حرف یک نفر را سه بار با این «او گفت» تقطیع میکند. در حالی که معمولا در زبان
انگلیسی اول جملهای را که طرف گفته به طور کامل میآورند و بعد میگویند she said یا. he said خب این سبک کارور است و میخواسته به این طریق مکثهای گوینده را نشان دهد، یا تردیدش را یا مثلا اینکه جایی شروع میکند به دروغ گفتن یا دلایل دیگر و من نباید از ترس اینکه بگویند نحو عادی زبان به هم ریخته، یا چرا این را تکرار کرده و مثلا زشت و بدترکیب است یا هر توجیه دیگری، در ترجمهام سبک را قربانی کنم. آیا در خود آن محیط بودن هم در ترجمه بهتر تاثیر میگذارد؟ بله، مسلما تاثیر میگذارد. البته من خودم بیشتر از دو، سه ماه در کشورهای خارجی زبان زندگی نکردهام و بیشتر هم در کشورهای غیرانگلیسی زبان بودهام، اما چیز دیگری که به خود من در ترجمه خیلی کمک کرده، سوای خواندن به زبان انگلیسی، دیدن فیلم و تئاتر و خلاصه آشنا شدن با «فرهنگ» آن جامعه تا حد بضاعتم، ترجمه در رشتههای متفاوت بوده است. در دورههایی من حتی متونی درباره معماری، شهرسازی، فاضلاب و بتن را هم ترجمه کردهام و این موضوعها آنقدر از من دور بود که باعث میشد با احتیاط حرکت کنم و این احتیاط همچنان با من مانده و همیشه به دانستههایم شک میکنم. حتی
به آنچه مطمئنم میدانم. برخی معتقدند که بحران کاغذ باعث میشود ناشران وسواس بیشتری در انتخاب ترجمهها به خرج دهند و زیر بار چاپ هر ترجمهای نروند. نظر شما در اینباره چیست؟ من با این اعتقاد مخالفم. اینکه شما میگویید، در جامعهای اتفاق میافتد که آن سلیقهای که ازش صحبت کردیم وجود داشته باشد و ترجمه بد شکست تجاری بخورد. اما در این جا ترجمه بد شکست تجاری که نمیخورد، هیچ، فروش خیلی از این ترجمهها دهبرابر فروش کارهای مترجمان خوب هم هست، چون گاهی مترجمها دشواریهای سبک را بالکل از بین میبرند و با شکستن جملههای طولانی و دشواریاب ـ سوای دور زدنِ دشواری ترجمه چنین متنهایی ـ راحت الحلقوم تحویل خواننده میدهند. در این شرایط فقط ممکن است مثلا آن ناشرهایی که از آدمهای گمنام پول میگرفتند و آثارشان را چاپ میکردند، دیگر کار نشر برایشان سود نداشته باشد و سراغ حرفه دیگری بروند؛ گرچه من میگویم سلیقه و سواد را باید بالا برد و این کار هم فقط مسوولیت ما نیست که هزار و یک گرفتاری داریم. وظیفه ما این است که کارمان را خوب انجام بدهیم و بقیه هم امیدوار باشیم به وظایفشان درست عمل کنند. تنگنا هیچ
وقت به سود فرهنگ نبوده. دهه شصت و ماجرای سهمیه کاغذ و تبعاتش را که از یاد نبردهایم. پس در مجموع به نظرم بگذارید همه نوع کاری منتشر شود و امیدوارم یک روز بالاخره خوب و بد از هم جدا شوند. ولی خب از طرفی دل آدم میسوزد وقتی میبیند مردم با این اوضاع میروند و ترجمهها را میخرند و میخوانند و گمان میکنند که دارند اثری از یک نویسنده خارجی را میخوانند؛ در حالی که ترجمه آن اثر هیچ ربطی به متن اصلی ندارد؛ مثل میلان کوندرای بخت برگشته، که فکر میکنم اگر بعضی از ترجمههای فارسی آثارش را دوباره از فارسی به فرانسه ترجمه کنند متوجه نمیشود که اینها نوشتههای اوست و اینخیلی دردناک است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.