|

بازیگری نکنیم،پس چكار كنيم-2

رضا بهبودی

بخش ابتدايي اين يادداشت ديروز در همين ستون منتشر شد.a
6- بازیگری نکنیم. منظور چیست؟ آیا منظور این است که دروغ نگوییم؟ ریا نورزیم؟ ادا و اصول در نیاوریم؟ حقیقتی را قلب نکنیم؟ خب، چه عالی! ولی چرا همین‌ها را نمی‌نویسیم و بر بلندا نصب نمی‌کنیم؟ با توجه به این میراث انبوه پند و اندرز و نصیحت و توصیه و شعر و نکته و جملات زیبا، که واقعا می‌تواند به مثابه صادرات غیرنفتی، مددرسان اقتصاد ما باشد، چرا سراغ این تعبیر رفته‌ایم؟ لابد می‌گویید قبلا از آنها استفاده کرده‌ایم ولی حالا می‌خواهیم خلاقیت داشته باشیم و پند و اندرز غیرمستقیم ارایه دهیم. اهورا مزدا این مملکت را از خشکسالی و عدم خلاقیت حفظ کناد.
7-بازیگری نکنیم. این دیگر توصیه شهرداری تهران نیست. توصیه افلاطون است. خدا از سر تقصیرات این بزرگ فیلسوفان نگذرد که سنگی را به چاه انداخته است که هنوز هم که هنوز است درآوردنش، با ابزار و ادوات متروسازی شهرداری تهران هم ممکن نیست. برای افلاطون جهان نه بود است، نه نبود؛ بلکه نمود است. هر چیزی که در این عالم به اصطلاح محسوسات است «ایده»اش در عالم معقولات است. «اصل» در بالاست: «صورتی در زیر دارد آنچه در بالاستی.» این را میرفندرسکی خودمان می‌گوید که البته آدمی افلاطونی است. در نظر افلاطون، جهان‌نمودها و سایه‌ها یک درجه از حقیقت، از «ایده» و «مثل»‌اش دور است. حالا هنرهای تقلیدی مانند نقاشی و البته بازیگری، دو مرحله از حقیقت دور هستند. چرا؟ چون این هنرها یک کپی هستند از کپی دیگری و به همین خاطر هم دورتر از حقیقت و طبعا گمراه‌کننده‌تر! بازآفرینی اشیا و کارها، به ایجاد توهمی مضاعف منجر می‌شود که فلسفه افلاطونی آن را مردود می‌شمارد. اولین کسی که به سراغ این سنگ رفت، شاگرد افلاطون بود: ارسطو. منتها، چون ما فقط میرفندرسکی‌ها را داریم و به لطف غزالی مسیر فلسفه در ایران به سمتی کشید که کمتر جایی برای شاگردان ارسطو نماند، این است که کاری با جواب ارسطو نداشته‌ایم!!
حالا که پا در کفش فلاسفه هم کردیم بهتر است جواب ارسطو را مرور کنیم. ارسطو در بخش چهارم بوطیقا، جواب کتاب دهم جمهوری را می‌دهد. او به دفاع از تقلید (میمه‌سیس) می‌پردازد و می‌گوید که آدمی، از دوران کودکی به لذت بردن از تقلید گرایش دارد. او این گرایش را در طبع آدمی نهادینه می‌بیند. در نظر ارسطو وجه تمایز انسان از حیوان در همین گرایش به تقلید است. از این گذشته، او معتقد است که از طریق تقلید است که ما می‌آموزیم. او یکی از علل پیدایش هنر را همین می‌داند و نیز این نکته، که این علت کاملا طبیعی است. بنابراین، نفی هنر، و در اینجا نفی بازیگری، بازداشتن انسان‌ها از لذت بردن، طبیعی بودن و آموختن است. بعد از ارسطو، در طول تاریخ فلسفه غرب، بسیاری کوشیدند تا جواب افلاطون را بدهند. از جمله، ایمانوئل کانت در نقد قوه حکم می‌نویسد: «زیبایی طبیعی، چیزی زیباست. زیبایی هنری، بازنمایی زیبایی یک چیز است.» پیر سوانه در کتاب مبانی زیباشناسی، در ذیل همین مبحث می‌نویسد: «در چنین شرایطی میمه‌سیس [تقلید] ما را نمی‌فریبد به آن دلیل که ما همواره قادریم بین امر واقعی و تصویر آن تمایز بگذاریم، تماشاگر می‌داند تراژدی‌های دلخراش روی صحنه تئاتر «حقیقی» نیستند اما همین تراژدی‌ها می‌توانند در او احساسات حقیقی وحشت و شفقت ‌برانگیزند.» در نظر ارسطو، برخلاف افلاطون، هنر تقلیدگر نه تنها لذت‌بخش است (چرا که لذتی نهفته در نهاد بشر را برمی‌انگیزد) بلکه فایده هم دارد (کودکان از همین طریق شیوه زندگی کردن می‌آموزند). (همان، ص 51)
8- بازیگری نکنیم. این یک موقعیت نمایشی است: تصور کنید بازیگری را که پس از دیدن بیلبورد مورد نظر، چنین واکنش نشان می‌دهد: «بازیگری نکنیم؟ پس چی کار کنیم؟ از دیوار مردم برویم بالا.» و بعد به تاسی از دیالوگ‌های خلاقانه سریال‌های تلویزیون فریاد می‌زند: «ندارم. از کجا بیارم؟!»
9- بازیگری نکنیم. این یک جمله آموزشی است. توصیه یک استاد بازیگری است به شاگردانش که حقیقت رفتار آدمی را بشناسید و همان را به شیوه‌ای طبیعی و باورپذیر، اجرا کنید. توصیه‌هایی از جنس توصیه‌های هملت به گروه بازیگران یا هر استادی که در راه کشف علم و هنر بازیگری به نظاره آدمی نشسته است. اما به نظر نمی‌رسد شهرداری تهران کلاس بازیگری هم باز کرده باشد که اگر این‌طور است لطف کند و اول به قول‌هایش، جهت احداث سالن‌های تئاتر جامه عمل بپوشاند.
10-و می‌ماند نکته آخر: ما که می‌دانیم منظور دوستان خلاق با اخلاق چه بوده است؟ «بازیگری نکنیم» یعنی دروغ نگوییم. این، یعنی به جای کلمه بازیگری و تئاتر، کلمه دروغ را هم می‌توان به کار برد. بنابراین، به مدیریت محترم مرکز هنرهای نمایشی و دبیر محترم جشنواره تئاتر فجر پیشنهاد می‌شود در راستای عمل به این توصیه کاربردی، و خلاقیت در نامگذاری این دوره از جشنواره، به جای تعبیر تکراری و ایده‌آلیستی «تئاتر برای همه» بنویسند: «رياكاري برای همه.» چه ایرادی دارد؟ بگذارید یک دوره از تاریخ برگزاری این جشنواره به صورت کمدی اجرا شود. واقعا چه ایرادی دارد؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.