نگاهی به تصحیح انتقادی شاهنامه فردوسی،تالیف مهری بهفر
مادربزرگ من
سپیده شاملو
بسیاری از ما نمیدانیم اگر کتاب نخوانیم یا صفحهای سفید را سیاه نکنیم چطور پاهای خود را بر این سبکی تحملناپذیر هستی محکم کنیم. گاهی هم نمیخوانیم و نمینویسیم، همان وقت است که تحملناپذیر هستی معنا میشود. سپاس تمام نویسندههای بزرگ را که هرگز کتابخانههای ما را بیکتاب نخوانده، خوب نگذاشتهاند. همیشه کتاب خوبی برای خواندن همین نزدیکی هست. کافی است دستت را دراز کنی اما کتابهایی هم هستند که گرچه نزدیک ولی از ما دورند. نزدیک چون چنان از عمق جان انسانی گفتهاند که با خواندنشان احساس میکنیم چقدر سهل، چقدر آسان، چقدر آشنا و دور چون گاهی از زمانهای دور میآیند، گاهی از زبانهای دور، گاهی از مکانهای دور و گاهی از همین جا و همین زبان و همین امروز، اما با خود توشهای از راههای دور دارند که به نظر غریبه مینمایند. منظورم کلاسیکهاست. همانها که طی قرنها و گاهی هم سالیان همچنان بزرگ، نزدیک و دستنیافتنی ماندهاند. همانها که توانستهاند بالاتر از زمان و مکان قرار بگیرند. همانها که به قول کالوینو از اعتراف به نخواندنشان، حداقل یکبار، شرمگین میشویم. حدود دو هفته پیش اتفاق خجستهای افتاد. دفترِ یکم شاهنامه
فردوسی/ تصحیح انتقادی و شرح یکایک ابیات، تالیف مهری بهفر بعد از 10 سال انتظار چاپ و منتشر شد. چرا میگویم خجسته؟ چون شاهنامه فردوسی آن کلاسیک بزرگی است که با خود تمام مولفههای کلاسیک ملی را هم دارد. من واقعا در حد و اندازهای نیستم که بخواهم شاهنامه را معرفی کنم، اما آنچه خود من را به خواندن آن ترغیب میکند و آنچه من را از نخواندن آن شرمگین، چند ویژگی مشخص و ساده است و چند دلیل سادهتر برای انتخاب کتاب مهری بهفر. پیش از اول نوعی هیجان خاص است. شده تا به حال دوستی، ناشری، شاعری شما را به عنوان اولین خواننده انتخاب کند و قصهای، شعری، رمانی به شما بدهد که وقتی میخوانیدش، جدای از قضاوت درمورد متن، میدانید کسی پیش از شما آن را نخوانده. حس خاصی با این موضوع همراه است، اما در نظر بگیرید متنی داشته باشید که وقتی آن را میخوانید میدانید صد سال پیش، 200 سال پیش، هزارسال پیش، دو هزارسال پیش و... خوانده و شنیده شده. انگار جایی در منطقهای وسیع جشنی بر پاست با حضور هزارسالهها و حالا شما هم دعوتید. این حس و این هیجان و این کنجکاوی دلیل پیش از اول است. اول اینکه نشده شاهنامه را به دست بگیرم و تا وقتی مانعی واقعی
پیش بیاید بتوانم رهایش کنم. نشده نخواهم آن را با صدای بلند بخوانم و نشده لذتی که از خواندنش میبرم هیچبار کم شده باشد. (این لذت را با خواندن لیلی و مجنون و حافظ هم تجربه میکنم و با شعرهای شاملو هم البته). از آن جنس لذتها که سبکی تحملناپذیر هستی را تحملپذیر میکند. میدانیم که فاصله مزاحم لذت است و هر چیزی که بین ما و متن فاصله ایجاد کند، چنین پارازیتی است. مهری بهفر با تصحیح شاهنامه (به روشی اصولی و نه دلی که خود در مقدمه، روند علمی آن را شرح داده) متنی را برابرمان گذاشته که به قول خودش «تا حد امکان» از تصرفات و تحریفات پیراسته شده. تصرفات و تحریفاتی که گاه ایدئولوژیک بوده، گاه ابلوموویک و گاه هم رمانتیک. بهفر با این تصحیح پارازیتهایی را که طی زمان روی فرستنده فردوسی انداخته شده پاک میکند و ما میتوانیم شبیهترین تصویر به شاهنامه را در این کتاب ملاقات کنیم. اگر تعارف را کنار بگذاریم و واقعبینانه وضع موجود خود را در نظر بگیریم، باید اعتراف کنیم درک معنای هر بیت از شاهنامه که از هزارسال پیش میآید و داستانهای هزارههای پیش را میگوید، برای کسی با دانش ادبیات معمول آسان نیست. گاهی نفهمیدن یک بیت در
لذت خواندن متن، وقفه ایجاد میکند. بهفر در این کتاب با آوردن معنای هر بیت در ذیل آن هرگونه وقفهای را به دلیل نفهمیدن معنای بیت ناممکن میکند. ضمن اینکه با دانستن معنای بیت، آنطور که او معنا کرده (درنظرگرفتن شاهنامه به شکل اثری منسجم و ارگانیک، که هر بیت جزیی از آن است) راه به وادی دیگری میبریم. میتوانیم خط داستان را پی بگیریم و آن را دنبال کنیم. آنگاه لذت تازهای را تجربه خواهیم کرد که فراتر از خواندن شعر است. لذتی که از خواندن داستان، از خواندن یک اثر روایی تجربه میکنیم اما لذتهایی هم هست که متن در تو ایجاد میکند ولی با جنسی متفاوت. لذتی شخصیتر و خصوصیتر. شاهنامه بزرگترین اثر روایی کلاسیک فارسی است. یکی از بزرگترین حماسههای جهان است و میدانیم که حماسه مادر انواع روایت و رمان است. پس واقعیت این است که ما سنت داستانسرایی را از شاهنامه فردوسی تا پنجگنج نظامی، جوامعالحکایات محمد عوفی، کلیله و دمنه، طوطینامهها و... در بهترین و نابترین شکل خود در زبان فارسی داریم. وقتی میتوانیم آن را بخوانیم و داستانها را پی بگیریم لذت تازهای را تجربه میکنیم. مثل لذت دیدار با مادربزرگی زیبا - بسیار زیبا
- که 20ساله به نظر میآید و قند در دلت آب میکند و فکر میکنی، نمیشود هیچ چیزی از او به ارث نبرده باشم! منظورم همین است. وقتی ایلیاد را میخوانی میتوانی از متن لذت ببری اما ملاقات با مادربزرگِ زیبا نیست. هرقدر هم که جهان وطن باشیم و مدعی آن. یادم میآید سالها پیش با عدهای از دوستان جمع شدیم و ایلیاد را شروع کردیم، نتیجه اینکه دلمان با هکتور و پریام بود و از خواندن جزییات آن خسته میشدیم. دلیلش واضح است، تا وقتی ادبیات را در زبان ملی خودت درک نکرده باشی، نمیتوانی در زبانی دیگر به آن دست یابی. وقتی ما هنوز ندانسته باشیم که حماسه و افسانه را چطور باید خواند و قوانین و آیین آن چیست، همین میشود که بیاحترامی و پیمانشکنی بزرگ پاریس ته دلمان بخشیده شود و درد آشیل، دردی جانکاه برایمان نشود. دوم اینکه نمیشود منکر فاصلههای دور تاریخی و فرهنگی شد. آن همه جزییات در مورد ارابهها و درخشش اسلحهها، چیزی است که فردوسی با ایجاز از آنها میگذرد و ما را با بقیه قصه همراه میکند. موضوع ارزشگذاری نیست، موضوع تفاوت تاریخی، فرهنگی و ژنتیک مادربزرگ ما و آنها/ ما و آنها است. معنی جهان وطنی بیوطنی نیست. ما میتوانیم
با همه مادربزرگهای زیبا ملاقات کنیم، اما هرکس معنای مادربزرگ را اول با مادربزرگ خویش درک میکند. در روزگاری که مدام از جبر جغرافیایی و ناگواریهای جبری مینالیم، شاهنامه عین بخت یاری است. شاهنامه در معنای «نامه خدایان» روایت داستانهایی است پیش از تاریخ. پیش تاریخی که در اسطوره، حماسه و افسانهها عینیت پیدا میکند. بازشناسی این اسطورهها و افسانهها شریکشدن در رویاهای جمعی پیشینیان ماست، شریکشدن در آرزوها، ترسها و امیدهای آنهاست که چون نیک بنگری... و خود را در آنها نیابی، تزویر کردهای! تنوع اساطیر در شاهنامه حیرتانگیز است؛ اساطیری که گاه برای ساختن تاریخ ساخته شدهاند؛ اساطیری با ریشههای طبیعی که برای توجیه و تفسیر نیروها و شگفتیهای طبیعی ساخته شدهاند؛ اساطیری که ریشههای روانشناختی دارند و تو نیکی و بدی/ راست و دروغ را در آنها تشخیص میدهی و اساطیری که برای توجیه آیینها ساخته شدهاند. شنا کردن در چنین اقیانوسی لذتی بیهمتا دارد؛ اقیانوسی از آن خود، اما بسیاری ملل چنین «خدای نامه»ای را در زبان خود ندارند. اینکه فردوسی هزارسال پیش در آخرین فرصتهای موجود بتواند اسطورههای این زبان را جمعآوری
کرده و آنها را به نحوی بازآفرینی کند که تاب تحمل در برابر ناملایمات سیاسی و اجتماعی زمانه خود و زمانههای پس از خود را داشته باشد اگر معجزه نیست، حتما بخت یاری است. مخصوصا که نمیتوان با کلنگ خرابش کرد یا آب زیر ساختمانش بست. لذتی که با درک این معنا از خواندن شاهنامه میبرم مثل لذت داشتن یکی از 10 رولز رویس موجود در جهان است. مهری بهفر با بخشی که ذیل هر بیت به گزارش کلمات و ریشهشناسی آنها اختصاص داده این لذت را برای ما (که حوصله، وقت، منبع و دانش لازم را نداریم - بهمان بر نخورد، دانشی که از آن صحبت میکنم بسیاری از استادان دانشگاهی هم ندارند) ممکن کرده است. راستش احساس بدی دارم. احساس کسی که امروز بخواهد فریاد بزند، خبر فوری! زمین گرد است، اما نمیدانم چرا چیزی در درونم هست که میگوید تازگیها باید بدیهیترین موضوعات را هم یادآوری کرد... . همین! باقی بقایت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.