|

تکه‌ای از رمان انریکه بیلا-ماتاس

بارتلبی و شرکا

ترجمه لاله کشاورز

«شکوه یا شایستگی که دربرخی آدمیان منوط به خوب نوشتن است؛ در مورد مابقی منوط به ننوشتن است.» (ژان دو لابرویر) از بابت زنان هیچ وقت آن‌طورها بخت با من یار نبود. قوز رقت باری دارم، که با آن می‌سوزم و می‌سازم. همه کس و کار نزدیکم مرده‌اند. گوشه‌گیر بیچاره‌ای هستم که در دفتری بغ کرده مشغول به کار است. از اینها که بگذریم، آدم شادی هستم. امروز بیشتر از هر روز، آخر در این هشتم جولای 1999، این یادداشت‌های روزانه را شروع کرده‌ام که همچنین قرار است تا کتابی از تحشیه‌هایی باشد در تفسیر متنی نامریی، به این امید که اعتبار مرا در مقام ردیاب بارتلبی‌ها اثبات کند. 25 سال پیش، جوان که بودم، رمان کوتاهی درباب ناممکنی عشق منتشر کردم. از آن پس، به دلیل ضربه‌ای که بعدتر بدان خواهم پرداخت، دیگر ننوشته‌ام، یکسره دست کشیدم، شدم یک بارتلبی و برای همین چند صباحی است به این جماعت علاقه‌مند شده‌ام. ما همه بارتلبی‌ها را می‌شناسیم، آنها موجوداتی هستند که در انکار تام جهان به سر می‌برند. وجه تسمیه‌شان، بارتلبی محرر، منشی داستانی از هرمان ملویل است، که هیچ وقت کسی ندیده است چیزی، نه حتی روزنامه بخواند؛ که برای مدت‌های مدید از پنجره‌ای مات از پشت کرکره‌ای، مشرف به دیواری آجری در وال استریت، می‌ایستد بیرون را دید می‌زند؛ که هیچ وقت مثل بقیه چای و قهوه نمی‌نوشد؛ که هیچ وقت هیچ جا نمی‌رود، زندگی‌اش را در دفتر می‌گذراند، حتی یکشنبه‌هایش را همانجا سپری می‌کند؛ که هیچ وقت نمی‌گوید چه کسی است، یا از کجا آمده، یا در عالم کس و کاری دارد یا نه؛ که وقتی از او می‌پرسند کجا متولد شده یا کار می‌کرده یا از اموری درباره خودش سوال می‌کنند، همیشه یک کلام جواب می‌دهد: «ترجیح می‌دهم که نه.» حالا چند صباحی است که در مورد نمونه‌های شایعی از سندرم بارتلبی در ادبیات تحقیق می‌کنم، چند صباحی است که به مطالعه در باب ناخوشی، بیماری، مرضی مختص ادیبان معاصر، تکانه‌ای سلبی یا جذبه‌ای متمایل به هیچی روی آورده‌ام که براثر آن، خالقانی خاص، در عین برخورداری از شعور بس توانفرسای ادبی (یا شاید دقیقا به همین دلیل)، هیچ وقت از عهده نوشتن برنمی‌آیند: یکی، دو کتاب می‌نویسند و بعد یکسره دست می‌کشند یا، در حین کار بر طرحی، به نظر بی‌هیچ دردسری، یک روز برای همیشه فلج ادبی می‌شوند. فکر تحقیق در مورد ادبیات «نه»، که یعنی بارتلبی و شرکا، سه‌شنبه گذشته وقتی به ذهنم خطور کرد که به گمانم از منشی رییسم شنیدم که پای تلفن به کسی می‌گفت: «آقای بارتلبی در جلسه تشریف دارند.» پیش خودم ریزریز خندیدم. چه سخت است تصور بارتلبی در جلسه‌ای با کسی، مثلا غرق در فضای سنگین هیات مدیران. منتها آن‌طورها هم سخت نیست- این است که من برآنم تا در این یادداشت روزانه‌ها یا تحشیه‌ها- خیل کثیری از بارتلبی‌ها، به عبارتی خیل کثیری از نویسندگانی را کنار هم گرد آورم، که به مرض، به عارضه‌ای سلبی مبتلا هستند. گفتن ندارد که من به‌جای شنیدن نام خانوادگی رییسم، شنیدم«بارتلبی»، که شباهت زیادی به هم دارند. منتها بی‌تردید خجسته‌تر از این اشتباه مگر خودش، آخر مرا به خودم آورد و منجر به این تصمیم شد که، بعد از 25سال سکوت، دست آخر دوباره دست به کار نوشتن شوم، نوشتن درباره آخرین رازهای برخی از برجسته‌ترین نمونه‌ها از خالقانی که نوشتن راکنار گذاشتند. از این رو نیت من، گشودن راهی است در هزارتوی «نه»، در امتداد راه‌های خم اندر خم و گرایش گیرای ادبیات معاصر: گرایشی که می‌شود در آن تنها راه هنوز باز خلق اصیل ادبی را پیدا کرد؛ گرایشی که می‌پرسد: «نوشتن چیست و کجاست؟ » و ناممکنی یکه را بی‌تابانه طی می‌کند و صحت تجویز دشوار، ولی بس شوق‌انگیز ادبیات پایان هزاره را رقم می‌زند. نوشتار آینده، تنها از تکانه سلبی، از هزارتوی «نه» پدیدار می‌شود. ولی چنین ادبیاتی چه شکلی است؟ نه خیلی پیش‌تر، یکی از همکاران، بفهمی نفهمی با بدجنسی، همین سوال را از خودم پرسید. گفتم: «نمی‌دانم، می‌دانستم که خودم می‌نوشتم.» کاش از عهده‌اش بر می‌آمدم. یقین دارم که فقط با گشت و واگشت در هزارتوی «نه»، راه‌های هنوز باز نوشتار آینده پدیدار می‌شود. کاش می‌شد صدایشان بزنم. می‌خواهم تحشیه‌هایی بنویسم در تفسیر متنی که نامریی است، نه به این معنی که وجود ندارد، زیرا که این شبح-متن تعلیق پاگیر ادبیات هزاره بعدی را ختم به خیر خواهد کرد. 1) روبرت والزر می‌دانست که نوشتاری که نشود نوشتش همچنان نوشتار است. در فاصله مشاغل دون پایه متعددی که برعهده داشت- شاگرد کتاب فروش، منشی وکیل، کارمند بانک، کارگر کارخانه چرخ خیاطی و دست آخر پیشکار قلعه‌ای واقع در سلسیا- روبرت والزرهر از گاهی به زوریخ، به «تالارنوشتار جهت اشخاص فاقد شغل» (اسمی که از این «والزری»تر دیگر نمی‌شود، ولی واقعی است) پناه می‌برد، وآنجا، نشسته بر چهارپایه‌ای کهنه، در غروب، در نور کم جان چراغ نفتی، می‌توانست از قبلِ دستخط ظریفش عین یک نسخه بردار، عین یک «بارتلبی» کار کند. اشتغال او در مقام نسخه بردار و نیز کل وجود والزر توامان، شخصیت داستان ملویل را یاداوری می‌کند، محرری که 24ساعت روز را در دفتر به سر می‌برد. روبرت کالاسو، ضمن ارجاع به والزر و بارتلبی، خاطرنشان کرده است که در موجوداتی از این دست، با آنکه در ظاهر معمولی و سر به راهند، گرایشی هولناک به نفی جهان محرز است. هر قدر هم که افراطی‌تر، کمتر به چشم می‌آید. کسانی که بارتلبی‌ها را موجوداتی یکنواخت و خوش طینت می‌پندارند، غالبا انفجار ویرانی را نادیده می‌انگارند. کالاسو می‌نویسد: «در نظر بسیاری، والزر، نویسنده یاکوب فون گونتن، همچنان چهره‌ای آشناست و حتی ممکن است نهیلیسم آن را طوری بخوانند که مثل سوییس طبقه متوسطی و خوش طینت باشد. و با این همه او شخصی کناره‌گیر، مسیری موازی با طبیعت است، کم و بیش تیغه ناپیدای چاقو. فرمان‌برداری والزر، مثل نافرمانی بارتلبی متضمن گسست مطلق است... . آنها نسخ بر می‌دارند، متونی را رونویسی می‌کنند که مثل برگه‌ای شفاف از آنها عبور می‌کند. نه نظر خاصی، نه هیچ کوششی برای تغییر. یاکوب فون گونتن در یاکوب فون گونتن می‌گوید: «من پیشرفت نمی‌کنم. » بارتلبی می‌گوید: «ترجیح می‌دهم تغییری ندهم. » قرابت آنها، شباهت میان سکوت و مشخصا کاربست تزیینی از زبان را بازگو می‌کند. در بین نویسندگانِ«نه»، آنچه را ما «دسته محرران» می‌نامیم، یکی از عجیب ترین‌هاست و شاید همانی باشد که بیشترین تاثیر را بر من می‌گذارد. آخر، 25 سال پیش، حس این که نسخه بردار بودن چطوری است را شخصا تجربه کردم. و بدجوری درد کشیدم. در آن زمان خیلی جوان بودم و از اینکه کتابی در باب ناممکنی عشق منتشر کرده‌ام، حسابی به خودم می‌بالیدم. بی‌هیچ دوراندیشی از عواقب پر دردسری که برایم به بار می‌آید، یک جلد به پدرم دادم. چند روز بعد، پدرم رنجیده خاطر از آنچه در کتابم به ثبت توهین‌هایی نسبت به نخستین همسرش مراد می‌کرد، وادارم کرد تا در همان نسخه‌ای که به او داده بودم، خطاب به زن تقدیم نامه‌ای را بنویسم، که او خودش به من دیکته می‌کرد. تا جایی که می‌شد زیر بار این حرف نرفتم. ادبیات دقیقا - به مصداق کافکا- تنها تمهیدی بود که لاجرم با اهتمام به آن از پدرم مستقل می‌شدم. دیوانه‌وار جرومنجر می‌کردم تا از چیزی که می‌خواست به من دیکته کند، سر باز بزنم. ولی دست آخر سپر انداختم، از اینکه نسخه‌برداری تحت فرامین دیکتاتور تقدیم نامه‌ها بودم، حس قزمیتی به من دست می‌داد. این اتفاق چنان تاثیر مخربی در من به جاگذاشت که به مدت 25 سال چیزی ننوشتم. همین اواخر، چند روز قبل ازشنیدن اینکه آقای بارتلبی در جلسه تشریف دارند، کتابی خواندم که کمک کرد تا با وضعیتم به منزله نسخه‌بردار کنار بیایم. بر این باورم که چنده و لذت ناشی از خواندن موسسه پیر منارد زمینه‌ای فراهم آورد تا برای خلاصی از ضربه قدیمی و بازگشت به نوشتار تصمیم خودم را بگیرم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.