|

جشنواره، جایزه و دیگر هیچ

روبرت صافاریان

نخستین جشنواره فیلم به شکلی که امروز می‌شناسیم در سال 1932 در «ونیز» کارش را شروع کرد. یعنی 80‌سال پیش. نخستین دوره جشنواره «کن» 14 سال بعد از آن، بعد از جنگ جهانی دوم برگزار شد و امروز پدیده جشنواره چنان جای مهمی را در فرهنگ عمومی جوامع به دست آورده است که حتی تصور اینکه مردم آن روزگار بدون جشنواره و جایزه چه می‌کردند، مشکل است. «دایره‌المعارف بریتانیا» جشنواره را این‌طور تعریف کرده است: همایشی معمولا سالانه با هدف ارزشگذاری فیلم‌های نو یا برجسته. جشنواره‌ها که معمولا از سوی دولت‌های محلی یا ملی، صنعت فیلمسازی، سازمان‌های خدمات سینمایی، گروه‌های فیلم تجربی و تبلیغات‌چی‌های منفرد حمایت می‌شوند، فرصتی فراهم می‌آورند برای فیلمسازان، توزیع‌کنندگان، منتقدان و دیگر علاقه‌مندان تا در جلسات نمایش فیلم‌ها شرکت کنند و درباره تحولات جدید در عرصه سینما بحث کنند. در جشنواره‌ها توزیع‌کنندگان فیلم می‌توانند فیلم‌هایی را که به نظرشان می‌تواند در کشور خودشان بازار داشته باشد، بخرند. این تعریف توصیف کلاسیک آن چیزی است که جشنواره قرار بوده است باشد، اما این روزها جشنواره‌های سینمایی (از جمله جشنواره فیلم فجر خودمان با همه تفاوت‌هایی که با جشنواره‌های معتبر سینمایی جهان دارد) هرچه بیشتر به سمتی میل کرده‌اند که با اهداف تعریف شده بالا تقابل دارد. این روزها جشنواره‌ها شوهای بزرگ هستند. تکیه آنها بیشتر روی زرق‌وبرق، بخش‌های جنبی سرگرم‌کننده و تعداد هرچه بیشتر فیلم‌ها و بخش‌ها و نمایش‌هاست. خاطرم نیست که گفته بود که جشنواره کن جای فیلم دیدن نیست. مراسم افتتاحیه و اختتامیه، حضور ستارگان سینما و ستاره - کارگردان‌ها، فرش‌های قرمز، پوشش رسانه‌ای جهانی یا ملی، کمیت، جایزه‌ها و تندیس‌ها. تصورش را بکنید که در هر روز دلخواه سال ده‌ها جشنواره در گوشه‌وکنار دنیا برگزار می‌شود و فیلم‌های منتخب این جشنواره‌ها ارتباطی به ارزش هنری فیلم‌ها ندارند؛ البته متولیان جشنواره نمی‌خواهند با انتخاب فیلم‌های کاملا بی‌ارزش، اعتبار جشنواره از بین برود. اسامی هیات داوران و به‌خصوص رییس هیات داوران برای جشنواره اعتبار می‌آورد. اما چطور می‌شود آدم‌های معتبر را در هیات داوری نشاند و در ضمن فیلم دلخواه مدیران جشنواره انتخاب شود (یا دست‌کم فیلم نادلخواه‌شان انتخاب نشود). این البته یکی از مهارت‌های مدیریت جشنواره است که داوران را چطور بچیند و چه فیلم‌هایی برای داوری در اختیارشان بگذارد که کارش دچار مشکل نشود. گفته می‌شود که جشنواره‌ها به رونق سینما کمک می‌کنند. خودم بارها به مناسبت جشنواره‌های گوناگون این را نوشته‌ام، اما تجربه نشان می‌دهد که دست‌کم در مورد ما چنین نیست. تجربه غم‌انگیز تماشای چند فیلم موفق جشنواره پارسال در زمان اکران عمومی آنها در سالن‌های خالی و سینماهای سوت‌وکور خلاف این را نشان می‌دهد. اما هدف اصلی جشنواره‌ها، آنچه در تعریف کاملا خنثی بریتانیکا غایب است، کارکرد آنها به عنوان مراکز قدرت شکل‌دهی به سلیقه‌های زیبایی‌شناختی و اندیشه‌های سیاسی - اجتماعی است. بزرگ‌ترین برند‌گان مراسم‌ اعطای جایزه‌ و جشنواره‌ها خود آنها هستند. فارغ از اینکه اسکار را به که بدهند، برنده اصلی خود اسکار است. برنده اصلی نخل طلا و خرس طلا و... هستند. جشنواره‌ها رویدادهای آیینی بزرگی هستند برای تبلیغات تجاری، اما در ضمن خود مراجع مهم برندسازی هستند: لوگوی کن، لوگوی ونیز و هزاران لوگوی دیگر. موفقیت مدیریت یک جشنواره را می‌توان با این معیار سنجید که شرکت در بخش مسابقه آن تا چه اندازه به اعتبار یک فیلم می‌افزاید و جایزه آن تا چه اندازه برای یک فیلم اعتبار می‌آورد (اعتبار هنری یا اعتبار تجاری که به معنای فروش افزون‌تر آن در گیشه است). چندین سال پیش تهیه‌کنندگان فیلمی (اگر اشتباه نکنم «مرد عوضی 2») بر یکی از بیلبوردهای تبلیغاتی‌شان با حروف درشت نوشته بودند «برنده هیچ جایزه از --- مین جشنواره بین‌المللی فیلم فجر.» نمی‌دانم نتیجه این تبلیغ چه بود، اما نکته جالب آن، این بود که به نظر سازندگان فیلم آمده بود که جایزه نگرفتن از یک جشنواره هم می‌تواند تبلیغی باشد برای یک فیلم برای جلب بیننده. به همین ترتیب پذیرفته نشدن یک فیلم در یک جشنواره می‌تواند چنین تاثیری داشته باشد. جشنواره بسته به پیشینه‌ نیک و بدش که جایزه‌اش نماد آن است، می‌تواند به طریق سلبی، با رد کردن فیلم‌ها هم به آنها جایزه بدهد و البته این جایزه هم مانند جایزه‌های اثباتی آن، ارتباط اندکی با ارزش هنری فیلم‌ها دارند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.