گفتوگو با مسوول واحد فراهمآوری اعضای پیوندی دانشگاه علوم پزشکی مشهد:
محکومان به مرگ نمیتوانند اهدای عضو کنند
شرق-شاهد حلاج : «اهدای عضو» چند سالی است که در ایران رواج بیشتری پیدا کرده و با افزایش آگاهی خانوادهها درباره مرگمغزی و امکان نجات بیماران نیازمند به عضو پیوندی، آمار موافقت با انجام این نوع عملها بالا رفته است. در آخرین نمونه کلیهها و کبد جوان 20سالهای که در سانحه رانندگی دچار مرگمغزی شده بود در شیراز به سه بیمار پیوند زده شد. در این بین حتی در چندین مورد دیده شده افرادی که فرزندانشان به قتل رسیده، با اهدای اعضای بدن آنان موافقت کردهاند. اهدای اعضای بدن تینا، دختر جوانی که در خیابان گاندی در پی سرقت خودرواش جان باخت و یاسر پسر جوانی که دیماه امسال در جریان نزاعی در شرق پایتخت کشته شد، از این نمونه هستند. در گفتوگو با ابراهیم خالقی، مسوول واحد فراهمآوری اعضای دانشگاه علوم پزشکی مشهد به بررسی این موضوع پرداختهایم.
پیوند عضو فقط در مورد بیماران مرگمغزی امکانپذیر است، بیشترین دلیل مرگمغزی در ایران چیست؟
معمولا تصادف رانندگی است. بیشتر این افراد کلیههایشان سالم است: بیشترین عضوی نیز که بیماران در فهرست انتظار دارند کلیه است. این در حالی است که در بیشتر کشورها که آمار تصادفاتشان کمتر است، اهداکنندگان اعضا افرادی هستند که دچار سکته مغزی شدهاند و سنشان معمولا حدود 50 سال است.
تا به حال چند مورد داشتهایم که اعضای بدن مقتولان اهدا شده و این کار با چه موانعی مواجه است؟
اگر علت مرگ مشخص باشد مثلا معلوم شود فرد در نزاعی ضربه به سرش خورده و درباره علت فوتش شک و شبهه وجود نداشته باشد عمل پیوند امکانپذیر است اما اگر لازم باشد سینه و شکم مقتول را برای تعیین علت فوت بشکافند دیگر امکان پیوند عضو از بین میرود البته درمورد مقتولان هم به رضایت خانواده نیاز است.
در برخی موارد مقتول مجهولالهویه است و خانوادهاش شناسایی نمیشود، در این موارد چه کار میتوان کرد؟
در این صورت برای انجام عمل پیوند عضو به حکم دادستانی نیاز است البته ممکن است موانع دیگری هم بهوجود بیاید ، مثلا در خون فرد عفونت وجود داشته باشد حتی در مورد افرادی که خانوادههایشان شناسایی شدهاند هم این اتفاق میافتد و در حالیکه پروسه اداری در جریان است ناگهان معلوم میشود در خون متوفی عفونت وجود دارد.
در مورد افرادی که خودکشی میکنند چطور، تا به حال چنین موردی را داشتهاید؟
چند مورد داشتیم اما رضایت ندادند. چند نفر خودشان را حلقآویز کرده بودند اما در 363 مورد پیوندی که از سال 83 تاکنون در دانشگاه علوم پزشكي مشهد انجام دادهایم تاکنون خانواده این افراد رضایت ندادهاند البته پزشکیقانونی هم اوایل چنین موردی را اجازه نمیداد اما اخیرا گفتهاند اگر خانواده متوفی از کسی شکایت نداشته باشد امکان پیوند عضو وجود دارد.
اگر فردی که محکوم به مرگ است وصیت کند اعضای بدنش بعد از اجرای حکم اهدا شود چنین امکانی وجود دارد؟
سازمان بهداشت جهانی با این کار بهشدت مخالف است. از نظر قانونی هم در اکثر کشورها با این کار مخالفت شده اما متاسفانه قوانین چند کشور چنین امکانی را میدهند و در این مواقع محکوم را با داروی بیهوشی میکشند و اعضای بدنش را اهدا میکنند. سازمان بهداشت جهانی هم معتقد است این عمل غیرانسانی است. از طرفی فردی هم که قرار است اعضا را دریافت کند وقتی بفهمد اعضای بدن یک قاتل در بدنش است حس خوبی نخواهد داشت. علاوه بر این اگر قانون اجازه چنین کاری را بدهد وقتی حکم مرگ برای فردی صادر میشود ممکن است این شایبه به وجود بیاید که حکم مرگ را برای استفاده از اعضای بدنش صادر کردند البته در کشورهای مختلف هنوز بین اساتید اختلاف نظر وجود دارد.
اولین حادثهای که در واحد فراهمآوری اعضای پیوندی با آن روبهرو شدید چه بود؟
اولین مورد مربوط به سال 82 است. جوانی 19ساله سوار بر موتور تصادف کرده و سرش زمینخورده و مرگمغزی شده بود. چهار برادر داشت که با مادرشان به بیمارستان آمدند. آنها حالت بسیار تهاجمی داشتند و وقتی ما مرگمغزی را توضیح میدادیم خیلی آشفته شدند و دادوفریاد کردند. در آن شرایط اصلا نتوانستیم بحث اهدای عضو را مطرح کنیم. ما چند بار با آنها روبهرو شدیم، اما آنقدر عصبی بودند که موضوع مطرح نشد. البته فکر کنم یکی از آنها فهمیده بود قضیه اهدای عضو است و تهدید کرده بود بیمارستان را آتش میزند و در نهایت قلب آن جوان از کار ایستاد و رضایت ندادند.
شغل شما طوری است که تلخ و شیرین را با هم دارد. از یک طرف فردی فوت میشود و از طرف دیگر بیماری نجات پیدا میکند
در واحدهای فراهمآوری اعضای پیوندی قسمتهای مختلفی وجود دارد اما در این بین دو قسمت عمده داریم که اولی بخش اهداکنندگان و دومی بخش گیرندگان است. بخش اهداکنندگانش همان قسمتی است که افراد متاسفانه در آن دچار مرگمغزی میشوند، این بخش تلخ قضیه است. در بخش گیرندگان هم تلخ و شیرین را با هم داریم، چون در آنجا افرادی داریم که دچار نارسایی کبد، قلب یا کلیه هستند و باید در فهرست انتظار ثبتنام کنند. بعد از فردی که دچار مرگمغزی شده و خانوادهاش هم رضایت دادهاند آزمایش خون میگیریم تا مشخص شود گروه خونیاش با کدام یک از افرادی که در فهرست انتظار هستند مطابقت دارد. وقتی آزمایشها تمام شد فرد موردنظر را فراخوان میکنیم. یکی از چیزهای بدی که در این قسمت وجود دارد این است که فردی بعد از سالها رنج در فهرست انتظار فوت شود. بخش اهداکنندگان فقط تلخی دارد. ما انواع و اقسام مرگمغزی را در این بخش داشتهایم، از بچه ششماهه گرفته تا افراد بالای 60 سال، اما اگر بخواهم از شیرینیها بگویم آن زمانی است که پیوند انجام میشود و فردی که در آستانه مرگ خوب شده، مرخص میشود. برخی موارد وجود دارد که ما مجبوریم برای خانوادهای که یکی از عزیزانشان مرگمغزی شده است 10بار توضیح بدهیم که مرگمغزی چیست- در تمام مدت امیدمان این است که شاید خانواده متقاعد شود و ما حداقل بتوانیم یک، دو یا سه نفر از افرادی را که در فهرست انتظار هستند از مرگ حتمی نجات بدهیم.
توصیه خاصی برای اینکه خانوادهها با اهدای کدام اعضا موافقت کنند وجود دارد؟
من فکر میکنم هر کسی که میخواهد در وصیتش اهدای عضو کند، کلیههایش را حتما اهدا کند، اما بهتر است اگر کسی قصد وصیت و اهدای عضو دارد همه اعضا را اهدا کند.
نقش سرعت عمل در کار شما چقدر است؟
اولا اینکه که پذیرش مرگمغزی خیلی مهم است، چون متاسفانه بیشترین زمانی که ما در پروسه اهدای عضو از دست میدهیم سر همین قضیه است، خانوادهای که عزیزش را از دست داده است ولی نمیتواند تصمیم بگیرد که اهدا بکند یا نه. بعضی وقتها پیش میآید که دو، سهروز زمان میبرد تا خانوادهای را برای اهدای عضو راضی کنیم. این طور نیست که خانوادهها زود رضایت بدهند، خیلیها عکسها و مدارک پزشکی را پیش پزشکان دیگر میبرند تا مطمئن شوند عزیزشان مرگمغزی شده است. خیلی از خانوادهها اهدای عضو را قبول دارند، اما خود مرگمغزی را باور ندارند، بنابراین بیشترین زمانی که از دست میدهیم برای گرفتن رضایت خانوادههاست و این هم نیاز به کار فرهنگی و اطلاعرسانی دارد. بقیه پروسه کاملا تعریف شده است. مراحل تایید مرگمغزی پروسه 24ساعته است که هم در مجلس به تصویب رسیده و هم آییننامه اجراییاش توسط هیات وزیران تصویب شده است. بعد از تایید مرگمغزی هم سریع فراخوان میشود تا گیرندهها از هر شهری که هستند خودشان را برای آزمایشهای نهایی برسانند. در آن قسمتها زمان را از دست نمیدهیم. همیشه تیمهای ما در حالت آمادهباش هستند.
چه تعداد از افراد برای اهدای عضو پول میخواهند و چه تعدادی بدون پول این کار را میکنند؟
اگر خانوادهای پول بخواهد ما از همان اول آنها را کنار میگذاریم. یعنی موضوع پول اصلا در بخش اهدای عضو مطرح نمیشود البته خیلی از افراد هستند که پول میخواهند و آنها هم هدف بدی ندارند. مثلا میگویند متوفی کارگری ساده بوده و پول را برای زن و بچهاش میخواهند. وقتی کسی پول بخواهد دیگر آن کار اهدا نیست، ثانیا کسی حق ندارد اعضای بدن فرد دیگری را بفروشد. بعضیها هم اول بحث پول را مطرح میکنند اما بعد که میبینند چیزی به آنها نمیرسد در نهایت رضایت میدهند.
بیشترین دلیل مخالفت خانوادهها برای مخالفت با اهدای عضو چیست؟
اوایل که اصلا بحث اهدا را قبول نداشتند، اما الان تقریبا یکی دو سالی است که اهدا را قبول کردهاند اما بحث این است که مرگمغزی را قبول ندارند، چون هنوز روی این موضوع کارنکردهایم که مردم فرق کما و مرگمغزی را بدانند. در عامه مردم هم برخیها میگویند فلانی بچهاش مرگمغزی بود و بعد سه ماه به هوش آمد، نمیگویند در کما بود و به هوش آمد. به همین دلیل عدهای فکر میکنند که فرزندشان که مرگمغزی شده ممکن است خوب شود. حتی پزشکان ما از مراحل تایید مرگمغزی خبر ندارند. مردم باید بدانند که سختگیرانهترین پروتکلهای اعلام مرگمغزی در کشور ما وجود دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.