کنفرانسهای بینالمللی از حرف تا عمل
پانتهآ اردانی
معاهده جهانی توسعه پایدار (اجلاس زمین) در حالی بیستمین سال انعقاد خود را پشتسر گذاشت که جهان با بحرانی بیسابقه در حوزه محیطزیست دست به گریبان است. این کنفرانس که هر 10 سال یک بار با حضور رهبران کشورهای قدرتمند دنیا و سازمانهای دولتی و غیردولتی برگزار میشود، کشورهای شرکتکننده را به اجرای بندهای معاهداتی در زمینه حل بحرانهای محیطزیستی زمین دعوت میکند؛ مسایلی چون تغییرات آبوهوا، فرسایش خاک، دسترسی به آب آشامیدنی سالم و آلودگیهای آب و خاک و هوا و امنیت غذایی. با این وجود کنفرانس ریو و نشستهایی مشابه آن چقدر در عمل توانستهاند دولتها را به تغییر دیدگاهها و برنامههایی که پیشرو داشتند ملزم کنند؟ شاید تا چند دهه گذشته نقش توسعه پایدار در کیفیت زندگی مردم دنیا ناشناخته بود و زمین بهمثابه یک منبع نامحدود مورد بهرهکشی قرار میگرفت ولی اکنون بهرهبرداری بیرویه از زمین به عنوان یکی از حلقههای مفقوده زنجیره فقر و دیگر آسیبهای اجتماعی در سراسر دنیا شناسایی شده است. با این وجود در حال حاضر هم ضعف در سیاستگذاریهای محیط زیستی در سطح کلان، زمین را خوراک ابرسرمایهداران در عرصههای مختلف میکند. اقتصادی که مبتنی بر حذف شغلها و درآمدهای محلی و تقویت سیستمهای اقتصادی سرمایهداری است راهی جز به انزوا کشیدن فعالیتهای درآمدزای کوچک و از هستی ساقط کردن قشر آسیبپذیر در پیش نمیگیرد. در هیچ نقطهای از تاریخ فاصله ثروتمندترین و فقیرترین افراد جهان به این اندازه نبوده است. در اوایل قرن نوزدهم، درآمد 20درصد غنیترین مردم دنیا در مقابل 20درصد فقیرترین آنها، نسبت سه به یک بود حال آنکه این نسبت اکنون نزدیک به 90 به یک رسیده است! این به آن معناست که مصرف در کشورهای توسعهیافته به قیمت جان مردم در کشورهای فقیر تمام میشود. هستند کشورهای فقیری که پتانسیل زراعی خاک خود را با کشت برای تامین خوراک دام کشورهای پیشرفته از دست میدهند و در این مسابقه مصرف تنها خشکسالی و قحطی نصیبشان میشود. گرچه تغییرات آبوهوایی بحث روز جوامع محیط زیستی دنیاست اما فقدان آگاهی مردم نسبت به حساسیت موضوع در این زمینه به چشم میخورد و عامه مردم ضرورت برنامهریزی برای کنترل آن را احساس نمیکنند. همین امر زمینه را برای سوءاستفاده تصمیمگیران فراهم میکند. درحالی که اگر تاثیرات مستقیم و غیرمستقیم تغییرات آبوهوایی روی زندگی انسانها را از پیشرو بگذرانیم ریشه بخشی از پدیدههای مخرب و آسیبهای اجتماعی را درمییابیم. سیلابهای خانمانبرانداز و آواره شدن مردم، بیابانزایی و فقر، فرسایش خاک و مهاجرت به شهرها و از بین رفتن تنوع زیستی و بیماریهای گوناگون ریشه در تغییرات آبوهوایی دارند. تغییرات آبوهوایی با نیازهای اولیه مردم جهان برای زندگی گره خورده که در راس آنها تامین غذا است. هماکنون در حدود 925میلیون نفر در سراسر جهان در ناامنی غذایی و گرسنگی بهسر میبرند. این آمار در صورتی کاهش مییابد که نظام کشاورزی در جهان دستخوش تحولات اساسی شود؛ تحولی که مستلزم صرفنظر کردن ابرسرمایهداران بخش کشاورزی از سودهای کلان یا فشار جامعه جهانی و مردم به این حوزه است. اما متاسفانه آموزش و فرهنگسازی و توجیه مناسب در زمینه عواقب ناشی از ناپایداری محیط زیستی در جهان صورت نگرفته و به نظر میرسد ثروتمندان دنیا برای حفظ منافع خود مانع از این اقدامات میشوند. دنیایی که ستونهای اقتصاد آن بهرهبرداری بیرویه است، لاجرم راهی جز انحطاط و سقوط را در پیش نمیگیرد؛ راهی که بسیاری از تمدنهای پیشین رفتند و نابودی خود و بومسازگانهای خود را رقم زدند. تجربه کنفرانس ریو نشان میدهد که اینگونه معاهدات متضمن تغییر رفتار و نگرش تصمیمگیران کشورها نبوده و به اندازه کافی الزامآور نیست. بدون شک اگر تصمیمگیران هر نظام اقتصادی تنها به منفعتهای کوتاهمدت بیندیشند و نگرش محدود به منابع داشته باشند، نباید بیش از آنچه اکنون جهان گرفتار آن است را انتظار داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.