«هانس ورنر آلبک» نقاش آلمانی در گفتوگو با «شرق»:
عشق، مرا در ایران ماندگار کرد
آزاده جعفریان / عكس: شرق
هنرمند آلمانی 40 سال است در ایران ماندگار شده. همین خبر بهترین سوژه و معما برای یک گفتوگو است. مهندس «هانس ورنر آلبک» متولد 1939ویتسبورگ آلمان، چهاردهه است که ایران را برای زندگی برگزیده و اینک به عنوان نقاشی، ایرانی - آلمانی در جامعه هنریمان نامی برای خود دستوپا کرده است. فارسی را بسیار شیرین تکلم میکند و این جذابیت مصاحبه با او را دوچندان میکند. مصاحبهای که بیگمان بدون ویرایشهای مناسب «شهرزاد راد»، همسرش، محال است در خور توجه از آب درآید. آلبک میگوید در ایران بزرگ شده است و در 74 سالگی بخش زیادی از عمرش را اینجا گذرانده تا آلمان و با حسرت این نکته را هم یادآوری میکند که هنوز هم مجبور است هر سال اقامتش را در ایران تمدید کند! با او در اولین روز بهمنماه در گالری شکوه با همراهی همسرش گفتوگویی انجام دادیم که از دغدغههایش درباره ایران گرفته تا ویژگیهای آثار هنری او را در برمیگیرد.
شاید بدیهیترین سوال برای آغاز این مصاحبه این باشد که چه شد در ایران ماندید؟
پیش از انقلاب حوالی 26 و 27 سالگیام بهعنوان مهندس الکترونیک کارخانه «گروندیک» آلمان به تهران سفر کردم و بعد از چندی مدیر این کارخانه شدم، انقلاب که شد به طبع، سفارت بارها توصیه کرد که تهران را ترک کنم اما من دلبستگی خاصی به ایران پیدا کرده بودم. به مدیران وقت ایرانی گفتم مهندسان جوان ایرانی مونتاژ تلویزیون را یاد گرفتند و اگر به وجود من نیازی ندارند میتوانم از اینجا بروم اما آنها هم از ماندن من استقبال کردند و من هم راستش از خدایم بود تا در این کشوری که شاخصه اصلیاش مهربانی مردمش است بمانم. سال 1360 با شهرزاد راد، همسر مهربانم آشنا شدم و ازدواج کردم و دلایلم برای ماندن تکمیل شد. حتی در همین سال گروندیک با مرگ آقای گروندیک تعطیل شد اما من بازهم ترجیح دادم میان آلمان و ایران، ایران را انتخاب کنم. البته بعد از تعطیلی کارخانه، من به عنوان مشاور آقای «دکتر اسلامی» در وزارت پست و تلگراف و تلفن در دولت «مهندس بازرگان» مشغول به کار شدم و سپس به عنوان نماینده یک شرکت آلمانی دیگر به نام «البورز» فعالیت میکردم. شرکتی که به آقایی به اسم «کراک» تعلق داشت و او و همسرش که هر دو آلمانی بودند به شدت به فرهنگ ایران علاقه داشتند و حتی فارسی را به خوبی صحبت میکردند و از همینرو نام شرکتشان را با الهام از کوه البرز، البورز نامگذاری کردند، اما آنها از آنجا که تبعه آلمان بودند مجبور به ترک ایران شدند. بدیهی است که من به واسطه همسر ایرانیام توانستم در اینجا اقامت گزینم، هر چند که بعد از گذشت 40 سال هنوز هم باید هر سال اقامتم را تمدید کنم.
انتخاب ایران میان دو راهی ایران و آلمان جالب است بهخصوص اینکه ما در این سالها جنگی هشت ساله و تمامعیار را پشت سر گذاشتیم...
بله من همه سالهای جنگ اینجا ماندم، حتی وقتی «آرین سباستین» پسرم، تحصیلاتش را در مدرسه آلمانیها در تهران پشت سر گذاشت و مجبور بود برای ادامه تحصیل به آلمان عزیمت کند، شهرزاد، خانمم با او رفت و من در تهران ماندم. من ایران را دوست دارم و انتخاب ایران در دوگزینه زادگاهم و محل سکونتم گویای عشقم به این سرزمین است. ایران کشور بسیار بافرهنگ و کهنی است که اتفاقا از منظر خاستگاه هویتی قرابتهای بسیاری با آلمان دارد. به هر حال همه میدانند که نژاد این دو سرزمین از نسل آریاییهاست و همین نکته کافی است تا مشابهتهای این دو ملت را عیانتر کند. من در ایران مردمان مهربانی دیدهام که در مواقع حساس و خطرناک زندگی به کمکم شتافتند. مثلا وقتی در خیابان تصادف میکنی در ایران یکی هست که به دادت برسد، چنین رفتارهای اجتماعی در آلمان کمیاب است، ایران از منظر آب و هوای جغرافیایی هم زبانزد است، اینجا آفتاب همیشه وسط آسمان است، کویر، کوه، دریا، جنگل و ...، همه اقلیمها زیر آسمان ایران جمع است. با همه این واقعیتهای بیرونی، باید شاخصههای مهم فرهنگی ایران را نیز درنظر داشت. کافی است سری به مساجد اصفهان یا حافظیه شیراز بزنید تا یک هویت دیرپای فرهنگی همه وجودتان را تسخیر کند... . بله مرا عشق در ایران ماندگار کرد. عشق به خانوادهام و سرزمین و مردمان مهربان ایران. من اینجا ماندم تا کمک کنم این سرزمینی را که دوست دارم پیشرفت کند. حتی وقتی میبینم این روزها تکنسینهای ایرانی به اروپا و آمریکا مهاجرت میکنند، عصبانی میشوم و به آنها میگویم پس چه کسی میخواهد ایران را بسازد. به آرین سباستین پسرم، که این روزها در برلین تحصیل میکند، گفتهام برو تخصصت را بگیر و بیا به این کشور مهربان کمک کن. اینجا بیش از هر چیزی به نیروی انسانی ماهر نیاز دارد.
و در ایران نقاش شدید؟
بله، اما من از کودکی عاشق نقاشی بودم و حتی در دوران تحصیل تجربههای پراکندهای در زمینه هنر داشتم، اما نقاشی حرفهای را در ایران و به شکل خودآموخته فراگرفتم و اینجا اولین نمایشگاههایم را برپا کردم. در سالهای آغازین حضورم در ایران بهخصوص عصرها، فراغت زیادی داشتم و تمایل دیرینهام برای رویآوری به کار هنری بیدار شد. در آن سالها با بسیاری از هنرمندان ایرانی آشنا شدم و با آنها رفتوآمد خانوادگی هم پیدا کردم. اساتیدی مثل علیاکبر صادقی، عباس کاتوزیان و ... . حتی از بسیاری از آنها آثار هنری متعددی میخریدم. مثلا فکر کنم حدود 30 اثر از علیاکبر صادقی خریدم یا 20-10 تابلو از آیدین آغداشلو... . در این آمدوشدها از نزدیک کار هنرمندان را مشاهده میکردم و با فرآیندهای مختلف خلق آثار هنری توسط هر یک از آنها آشنا میشدم اما با این تجربههای دیداری، من کار خودم را انجام دادم و سعی کردم به نقاشیهایی برسم که خاص خود من باشد. برایم مهم بود که در آثارم این وجهه آلمانی و ایرانی بودنم، خود را به وضوح نشان دهد؛ بنا بر این به شهادت کارهایی که از من به نمایش درآمده حتی همین آثاری که در اولین روزهای بهمنماه 91 در گالری «شکوه» روی دیوار بود، نقاشیهایی ساختهام که امضای «آلبک» را در خود مستتر دارد و شاید مخاطب حتی بدون خواندن امضای پای تابلو هم متوجه شود این اثر به من تعلق دارد.
آثارتان همیشه در قالب دو سبک آبستره و سورئال خلق میشود، نقاشی را با چه سبکی آغاز کردید؟
با سورئالیسم آغاز کردم اما در ادامه راه به نوعی از آبستره رسیدم که به گمانم مختص من است و با آبسترههای دیگر نقاشان ایرانی تفاوت فاحشی دارد.
بله، آبسترههای شما بسیار منظم و مرتبند، نه از رنگگذاری دکونینگ خبری هست و نه از اکشن پینتینگهای جکسون پولاک، شما واقعا آبسترههای ریاضیواری را نقاشی میکنید که گویا از نظم ذاتی یک آلمانی میآید.
همینطور است. خیلی از اساتید وقتی آبسترههای مرا میبینند، میگویند معلوم است مال یک مهندس است؛ البته من از ایدههای مختلف در تاریخ هنر بهرههای معنوی میگیرم اما این اشکال هندسی خلاصه شده المانهای معماری ایرانی و آلمانی است. دقت کنید هر یک از این مثلثها و مربع را از یک برشی از گنبد و محرابی در مسجد و کلیسا الهام گرفتهام یا تونالیتههای رنگهای آثارم از آبی فیروزهای ایرانی یا قرمز خاص آلمانی میآیند. به هر روی تلاش کردهام آبستره بیانگرایی در زمینه رونمایی از نزدیکیهای فرهنگی ایران و آلمان روی بومهایم نشان دهم.
و در آثار سورئالتان طنز و حتی گاهی شوخی هم جریان دارد. چه بسا برخی از این نقاشیهای سورئال شما به طرحی کاریکاتوری نزدیک میشوند که میتوان آن را در مطبوعات هم به چاپ رساند. سوژه این آثار سورئال از کجا میآید؟
من به مسایل پیرامونی و اتفاقات اجتماعی بسیار دقت میکنم. اخبار روز را به طور مستمر پیگیری میکنم و گاهی زودتر از آلمانیها با خبرم که در آنجا چه میگذرد. این آنلاین بودن خبری من، حتی گاهی «شهرزاد» را هم از کوره بهدر میبرد (خنده). همیشه به این پدیدههای اجتماعی فکر میکنم و گاهی برخی از آنها به عنوان سوژه یک اثر هنری در من پیدا میشود. مثلا وقتی میبینم که در ایران مردم بیرویه آب را هدر میدهند و برای قطرات آب، ارزش واقعی قایل نیستند آن تابلویی را ساختم که در آن دریا در حصیری گرفتار شده و ماهی بر پهنه خشکی نظارهگر آب است.
درباره تابلوی مشهورتان که پرچم ایران و آلمان را در آن نقاشی کردهاید توضیح دهید. ایده آن از کجا آمد؟
بله، حتی آقای «صداقت جباری» که در افتتاحیه نمایشگاه در گالری شکوه به دیدارم آمد هم از این تابلو بسیار تعریف کرد و البته اساتید دیگر. این تابلو را در طی گفتوگوها با دوستانم در سفارت آلمان به ذهنم خطور کرد تا نقاشی کنم. جای چنین اثری در سفارت خالی بود؛ اثری که بر پیوندهای فراوان فرهنگی و هنری دو کشور تاکید دارد. در این تابلو هم گنبدهای مساجد هست، هم قوسهای محرابهای کلیسا، هم پنجرههای ارسی ایرانی هست و هم خطوط قاطع آلمانی و بازهم شاخصههای رنگی برآمده از فرهنگ این دو سرزمین در کل اثر جریان دارد. ممکن است این اثر به سفارت آلمان در ایران منتقل شود و در آنجا روی دیوار نصب شود.
توجهتان به آثار هنری قدیمی ایران در نقاشیها بسیار قابل ملاحظه است...
من عاشق این میراث فرهنگی تاریخی ایران هستم. اینها سرمایههای جاودانی بشر امروزند و من با نقاشیهایم، البته به سهم خودم تلاش میکنم هم آنها را ماندگار نگاه دارم و هم این نکته را به همه یادآور شوم که باید از این میراث معنوی مراقبت بیشتری صورت گیرد. هنر معاصر ایران بسیار پیشرو و خوب است اما اصل کار و ریشه آن از قدیمها و هنر دو، سه هزار ساله ایران میآید. همه فکر من این است که برای ماندگار ماندن این سرمایه بزرگ کاری کنیم.
شما هفت، هشت نمایشگاه در کشورآلمان برگزار کردید، نظر آلمانیها در مورد آثارتان چیست؟
برای آنها هم این همپوشانیهای فرهنگی میان دو کشور جلب نظر میکند. راستش آنها از این همه رنگ که در بومهایم استفاده میکنم بسیار ذوق زده میشوند و میپرسند آنها را از کجا میآوری و من میگویم ایران سرزمینی است که همیشه آفتاب دارد و این آفتاب رنگهای بسیار متنوع میزاید.
می دانیم که نماینده انجمن حافظشناسی هامبورگ در ایران هستید. لطفا در اینباره توضیح دهید؟
این انجمن به همت ایرانیها و آلمانیها در هامبورگ شکل گرفته و شاید زمینه فکریاش از «گوته» فیلسوف بزرگ آلمانی آمده باشد که حافظ را به اروپا معرفی کرد و گفت این شاعر بزرگ ایرانی 600 سال پیش حرفهای مرا زده است. انجمن مزبور در این چندساله فعالیتهای مختلفی در زمینه تبادلهای فرهنگی میان دو کشور انجام داده. مثلا یکبار جناب صداقت جباری برای برپایی یک کارگاه تخصصی به آنجا سفر کرد و اخیرا یک بانوی آلمانی که در زمینه «کالیگرافی» فعال است به همراه من در کتابخانه ملی ایران یک نمایشگاه برگزارکردیم. انجمن حافظشناسی هامبورگ در پی آن است که به این آمدوشدهای هنری حجم و سرعت بیشتری ببخشد و در همین راستا مرا به عنوان نماینده خود در ایران انتخاب کردهاند تا پل ارتباطی در این مسیر باشم.
نقاشی امروز ایران را چگونه ارزیابی میکنید؟
پیداست که نقاشی معاصر ایران پیشرو و روبه رشد است. علاوه بر اساتیدی که در این مصاحبه نام بردم، شما مثلا پیشکسوتی به نام «پرویز کلانتری» دارید که آثارش آشکارا از هویت و اقلیم ایران میگوید و در این فرآیند جهانی شدن یک موهبت است. در کنار آن جوانهایی ظهور کردند مثل «افشین پیرهاشمی» که دغدغههای ایران امروز را به زبانی جهانی بازگو میکنند. حضور این نسلهای متعدد کنار هم گویای بنای نقاشی ایران است. در این راه البته حراج «کریستیز» نقش بیبدیلی در معرفی و شناساندن توانمندی هنر ایران داشته است. این نقش موثر کتمان شدنی نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.