دهخدای ایستاده و ستیهنده
یونس تراکمه
برخلاف معمول اینگونه یادداشتها که در آخر احیانا یاد و تقدیری میشود از بانی یا بانیان امر، جا دارد که در همین اول کار یادآوری کنم که دیگر دارد نام آقای «ولیالله درودیان» با جنبهای یا بخشی از دهخدا همراه میشود؛ دهخدای «چرند پرند» و «دهخدای شاعر». این آخرین کار آقای درودیان، «چرند پرند1»، مجموعهای است کامل در شناخت این جنبه دهخدا؛ دهخدای طنز نویسِ ستیهنده و دهخدای پیشگام داستاننویسی ایران و یکی از پیشگامان کشف امکانات روایی در زبان فارسی.
«بهرام صادقی» در سال 1345 در مصاحبهای با مجله «فردوسی» گفته است: «دهخدا در «چرند پرند» چنان حدت ذهن، تیزبینی و ایجاز و طنز جالبی را نشان میدهد که آدم آرزو میکند ای کاش به داستاننویسی میپرداخت؛ یا حتی «چرند پرند» را مثلا به صورتی دیگر ادامه میداد. ولی نه، چه میبینیم؟ تحقیق و تتبع... عکسی از آن مرحوم دیدهام که خیلی گویا و رقتآور است. دهخدای پیر با زیرشلواری روی تشک نشسته و کاغذ را روی زانو گذاشته و دورش را مقدار زیادی کاغذ (گویا به آنها فیش میگویند) فراگرفته است. حتی در عکس معلوم میشود که زیرشلواریاش از پارچههای معمولی راهراه است. کمی قوز کرده است و از زیر عینک به آدم نگاه میکند. این همان نگاه سوزانی است که میگفت «یاد آر ز شمع مرده، یاد آر»؟ و این همان دستهایی است که شلاق بیامان طنز را فرود میآورد؟ ولی خب، کار تحقیق و تتبع خیلی بیدغدغه و بیدردسر است.»
به باور بهرام صادقی ما با دو دهخدا روبهرو هستیم. از یکسو دهخدای ستیهنده و پرشوری که در میدان مبارزات انقلاب مشروطه و پس از آن حاضر است، دهخدای ایستاده در عرصه عمل و قلم، دهخدایی که آنچنان دل و جان به آزادی داده است که در شب بهتوپ بستن مجلس شورا، نه تنها از ترس که از خشم و یأس به باد رفتن آرمانها نیز، یک شبه موهایش سفید میشود (کسروی از قول سیدعبدالرحیم خلخالی مینویسد: در آن روز من خواستم به بهارستان بروم از هر سو که آهنگ آنجا را کردم راهم ندادند... به نوکر تقیزاده برخوردم... پرسیدم آقا کجاست؟ گفت در خانه... به خانه تقیزاده رسیدم. امیر حشمت و میرزا علیاکبر دهخدا و چند کسی دیگر هم در آنجا میبودند. نشستیم گفتوگو میکردیم که ناگهان آواز شلیک برخاست و دانستیم جنگ آغاز شده... چندان ترس بر ما چیره شده بود که با چشم خود دیدم موهای سرِ دهخدا سفید گردید.)2 و از سوی دیگر دهخدای نشسته با همان تصویر و تفسیر بهرام صادقی؛ دهخدای آردها را بیخته و الک را آویخته. «چرند پرند» یادگاری از همان دهخدای ایستاده است، دهخدایی که رودررو با استبداد میجنگد و بعد از همان واقعه به توپ بستن مجلس، مجبور به مهاجرت میشود به قصد جان بهدر بردن و ادامه مبارزه. اما در مهاجرت که میخواهد به ادامه انتشار «صوراسرافیل» اقدام کند با چه مشکلاتی که مواجه نمیشود؛ از مشکلات مالی گرفته تا در اختیار نداشتن حروف چاپی فارسی و نبودن کسی که بتواند برای حرفچینی از این حروف استفاده کند. اما مشکلات مالی آنچنان آزارش میدهد که گاهی حتی، از بس سرخورده شده، بهمرگ هم میاندیشد: «به عکس این بنده که از ترس زیاد شدن قرض پانسین را رها کرده و اینک در منزل جناب شیخ محمدخان قزوینی بهقدر پهنکردن یک رختخواب روی زمین (آنهم فقط در شب) جا عاریه کردهام و با سه فرانک و نیم پول که الان در کیف (یعنی آنچه که پول در تمام دنیا دارم) میخواهم محمدعلی شاه را از سلطنت خلع کرده و مشروطه را به ایران عودت بدهم.»3 اما در همین شرایط سخت هم، همچنان ایستاده، فعال و مبارز است: «... چرا ماها نباید هر کدام مثل یک شیر زخمخورده نغریم و بههر طرف حمله نکنیم. والله تمام شدیم، بالله عزت دولتی، ملیت، قومیت، وطن، شرف، ناموس و هرچه که داشتیم از دست رفت... نمیدانید جناب معاضدالسلطنه، والله العلی الغالب مرگ هزار بار برای یک نفر با غیرت از این زندگی بهتر است.»4 او در همین دوران که دستی از دور بر آتش مبارزات دارد خشمگینانه میغرد که: «هیچوقت نباید فراموش کرد که ما فرزندان دوره حاضر ایران بدبختانه در زمانی واقع شدهایم که مسوولیت و تکالیف آن صد هزار دفعه بالاتر و سنگینتر از اعصار سابقه بلکه لاحقه است... هر قدر عظمت بلیه وطن بیشتر، بههمان اندازه دایره مسوولیت و تکلیف ابناء وطن وسیعتر است. بیهیچ شبهه امروز تکمیل یا اضمحلال شرف پدران و تقدیر سعادت یا بدبختی اولاد ما فقط بسته به حسن یا سوءتدابیر حالیه ماست. با اعمال موقتی حالیه خود میتوانیم هزار مرتبه بر شرف و افتخار اجداد والاتبار خود بیفزاییم و میتوانیم تمام نیکنامی و اشتهار آنها را مدفون قبرستان ننگ اضمحلال کنیم.»5 با اینکه در غربت کیسه و مغز را هر دو تهی میداند اما همچنان معتقد است که: «برای اداره یک مملکت عقل، علم و کار لازم است.»6
اهمیت «چرند پرند» غیر از کارکرد سیاسی این یادداشتها در زمان انتشار هرکدام، کارکردی که بهاعتقاد تاریخنویسان بسیار هم موثر واقع شد، هم در نوع طنزی است که دهخدا در این نوشتهها ارایه میدهد و هم و شاید مهمتر از همه اینها، در نثر و زبان این یادداشتهاست. فریدون تنکابنی در مطلب مفصلی این نوع طنزِ «چرند پرند» را تشریح کرده است.7 تنکابنی یکی از خصایص طنز در «چرند پرند» را تجلی آن در شخصیتها (کاراکترها) میداند؛ در مقابل طنز در متون کلاسیک که متکی بود به «تیپ»ها. تنکابنی معتقد است: «طنز امروز در وجود آدمها (= کاراکترها) تجلی میکند. اگر بگوییم زورگویی یا تعصب یا خست صفات بدی است، هر کس خواهد گفت که این صفات در او نیست. اما اگر اینها را در عمل نشان بدهیم، در آیینه وجود قهرمان داستان طنزآمیز خود نشان بدهیم، هرکس، اگر نه همه، دستکم بخشی از وجود خود را در آن آیینه خواهند دید و با خندیدن بر آن موجود مسخره، صفات بد خود را به مسخره خواهد گرفت و سپس به آنها خواهد اندیشید. پس طنز قدیم کلی است و کلی میماند. اما طنز جدید از جزیی آغاز میکند و به کلی میرسد. و برای همین نفوذ و تاثیرش بیشتر است.»8
داستاننویسی امروز ایران با «صادق هدایت» شروع شد؛ اما این شروع طبیعی است که خلقالساعه نباشد. داستان متکی به زبان است و نیز به شکل و ساختار آن. در انقلاب مشروطه آن زبان مصنوعی که مختص قشر خاصی از افراد جامعه بود در هم شکسته شد و نویسندگان به زبان محاوره روی آوردند. در این دوران و بهضرورت ارزشگذاری بین زبان مکتوب و زبان محاوره از بین رفت. انقلابیون فرهیخته برای ارتباط بیشتر با عوام به مکتوبکردن زبان محاوره روی آوردند. دهخدا در یادداشتهای روزانهای که با عنوان «چرند پرند» در روزنامه «صوراسرافیل» منتشر کرد به ظرفیتهای زبان محاوره برای انتقال معنا و منظورش پیبرد و به خوبی هم آن را اجرا کرد. دهخدا با این یادداشتها اگر نه تنها، ولی یکی از کسانی است و شاید مهمترین آنها، که روایت را برای مخاطبان عام مکتوب کرد. در مسیر همین مکتوب کردن روایت است که علاوه بر روی آوردن به زبان منعطف محاوره در جایجای این یادداشتها بهفرم داستان، هرچند نه چندان منسجم و اندیشیده شده، هم نزدیک شد. با دقت در این یادداشتها، از منظر ساختار داستانی، میتوان بارقههای داستان به معنای امروزیاش را در اغلب آنها دید. با در نظر گرفتن مقطع تاریخی انتشار این یادداشتهاست که پی به اهمیت آنها، از این نظر، خواهیم برد. «چرند پرند 12» اینطور شروع میشود: «دیروز، سگِ حسن دله، نفسزنان و عرقریزان وارد اداره شد. به محض ورود، بیسلام و علیک فورا گفت فلانکس زودِ زود این مطلب را یادداشت کن که درجش خیلی لازم است. گفتم رفیق حالا بنشین خستگی بگیر. گفت: خیلی کار دارم، زود باش تا یادم نرفته بنویس که مطلب خیلی مهم است. گفتم: رفیق مطلب در صندوق اداره به قدری است که اگر روزنامه هفتگی ما به بلندی عریضه کرمانشاهیها یومیه هم که بشود باز زیاد میآید. گفت: این مطلب ربطی به آنها ندارد. این مطلب خیلی عمده است. ناچار گفتم بگو. گفت قلم بردار! قلم برداشتم. گفت بنویس «چند روز قبل» نوشتم. گفت بنویس: «پسرِ حضرت والا در نزدیک زرگنده» نوشتم. گفت بنویس: «اسبهای کالسکهاش در رفتن کندی میکردند.» نوشتم. گفت بنویس: «حضرت والا حرصش درآمد» گفتم باقیش را شما میگویید یا بنده عرض کنم؟ یکمرتبه متعجب شده چشمهاش را به طرف من دریده گفت: گمان نمیکنم جنابعالی بدانید تا بفرمایید. گفتم: حضرت والا حرصش درآمد، رولوه را از جیبش درآورده اسب کالسکهاش را کشت. گفت: عجب. گفتم عجب جمال شما.»9 دهخدا در اکثر این یادداشتها با توجه به نحو جملات، بهخوبی لحن آدمهای مختلف به مثابه شخصیتهای داستان (کاراکتر) را اجرا کرده است. داستاننویسی مدرن ایران متکی به تجربیات زبانی و گاهی حتی ساختاری آثاری چون همین «چرند پرند» است. و میدانیم که بعد از آن است که جمالزاده در پیشگفتار «یکی بود یکی نبود» زنگ را به صدا در میآورد و ضرورت خلق داستان بهمعنای امروزیاش را، با توجه به تجربیات جهانی در همان حدی که در خارج از کشور با آنها آشنا شده بود، اعلام میکند. و صادق هدایت با اتکا به این سنگ بناها و بیشتر از آن تجربیات زبانی امثال دهخدا است که به خلق داستان، بهمعنا و با تعریف مدرنش میپردازد.
پینوشتها:
1- چرند پرند، به كوشش وليالله دروديان، انتشارات نيلوفر، چاپ اول، 1391
2- تاريخ مشروطه ايران، احمد كسروي، انتشارات اميركبير، چاپ يازدهم، 1354، ص 655
3- نامههاي سياسي دهخدا، بهكوشش ايرج افشار، انتشارات روزبهان، چاپ اول، 1358، ص 25
4- نامههاي سياسي دهخدا، ص 38
5- همان، صص 44-43
6- همان، ص 69
7- فريدون تنكابني، دو نمونه از طنز قديم و جديد، چرند پرند، صص 336-285
8- فريدون تنكابني، صص 293-292
9- چرند پرند، صص166-165
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.