از گُرده فردوسی تا شانه دهخدا
محمد بقاييماكان
به نظر نمیرسد پس از فردوسی کسی به میزان علامه علیاکبر دهخدا برای تقویت و تحکیم زبان فارسی رنج برده باشد. اگر این زبان را به پلی تشبیه کنیم که بر دو پایه استوار است، یک پایه آن بر گرده فردوسی و شاهنامه اوست و دیگری بر شانه دهخدا و لغتنامهاش. او نه تنها از این منظر همانند فرزانه توس درخور ستایشی عظیم است، بلکه وجوه گوناگونش در عرصه فرهنگی سبب شده تا از میان نوابغ فرهنگ ایرانی چهرهای ممتاز به شمار آید. تلاشهای فرهنگی او که هریک در نوع خود تازگی داشته است، در مجموع موجب تقویت و گسترش زبان فارسی شده است.
علامه دهخدا را میتوان به منشوری تشبیه کرد با انوار گونهگون. این فرزانه کمنظیر در زمینههای لغتشناسی، نظم، نثر، ترجمه، تصحیح متون، روزنامهنگاری، طنز و فعالیتهای سیاسی دارای تاثیراتی است که هریک از آنها میتوانست از کسی چهرهای نامبردار بسازد. دهخدا اگر دارای هیچیک از این امتیازات هم نمیبود، فقط مسمط معروفش «یاد آر ز شمع مرده یاد آر» که تقریبا یک ماه پس از شهادت میرزا جهانگیرخان صوراسرافیل سرود، کفایت میکرد تا نامی به یاد ماندنی شود. در تاریخ شعر فارسی، شاعرانی را میشناسیم که از آنان اشعار چندانی باقی نمانده مانند رودکی، یا فقط چند بیت مانده، مانند سعید طایی - قصیدهسرای نیمه دوم قرن ششم - که تحقیق در تطور قصیدهسرایی ایران بیذکر قصیده کوتاهی که از وی به جا مانده، بیتردید ابتر خواهد بود. دهخدا در زمینه نثر نیز چنین است. ترجمههای او از جمله ترجمه کتاب معروف روحالقوانین منتسکیو میتواند الگویی برای مترجمان باشد. در حوزه طنز با مقالاتی که در صوراسرافیل تحت عنوان «چرندپرند» نوشت، شیوهای را در این سبک ادبی پایه ریخت که میتوان آن را در قالب صنعت ادبی به اصطلاح «تجاهلالعارف» تعریف کرد که پس از وی الگویی برای بسیاری از طنزنویسان شد. در مقدمه یکی از این مقالات با همین شیوه و با قلمی شیرین که نشان از احاطه او به زبان و فرهنگ عامه دارد و بیتردید عاملی موثر در تالیف اثر سترگ وی امثال و حکم بوده است که آن هم در نوع خود اثری تازه به شمار میآید، با طنزی که حلاوت از آن میبارد، نادیده گرفتن قشر زنان را در جامعه به زبانی مطرح میسازد که با موضوع مورد بحث تناسبی اعجابانگیز دارد: «همهکس این را میداند که در میان ما زن را به اسم خودش صدا کردن عیب است، نه همچو عیب کوچک، خیلی هم عیب بزرگ، واقعا هم چه معنا دارد آدم اسم زنش را ببرد؟ تا زن اولاد ندارد، آدم میگوید: اهوی!!! وقتی هم بچهدار شد، اسم بچهاش را صدا میکند، مثلا: ابول، ابو، رقی و غیره... آن وقت آدم حرفش را میزند، تمام شد و رفت، وگرنه زن را به اسم صدا کردن محض غلط است...» در مکتوب دیگری که پاسخ به نامه خوانندهای از سمنان است و شکایت دارد از اینکه وکیلشان در مجلس، کلمهای از مشکلات حوزه انتخابیهاش نمیگوید، مینویسد: «عزیز من! از چانه زدن مفت چه در میآید، به قول تهرانیها پر گفتن به قرآن خوش است. آدم که پر گفت از چشم و رو میافتد، به دهنها میافتد، سرشناس میشود، خدای نکرده اگر یک اتفاق بیفتد، آنوقت هم به قول شاعر علیهالرحمه: «زبان سرخ سر سبز میدهد بر باد»، مگر حاجی علی شالفروش، آقا شیخ حسینعلی مشهدی، عباس قلینانوا، حاجی حسینعلی و ارباب جمشید اینها وکیل نیستند، مگر اینها تا حالا یک کلمه حرف زدهاند؟ هر وقت اینها که گفتم حرف زدند، من هم شرط میکنم جناب عمیدالحکماء هم به زبان بیایند. یکی هم آیا ببینم از حرف زدن دیگران چه فایدهای بردهاید که این یکی مانده...» زمانی که دهخدا در صوراسرافیل با امضای مستعار «دخو» مکتوبات و مقالات «چرند پرند» را مینوشت، بهرغم جوانی، گرداننده تحریریه این روزنامه معروف بوده است. مدیریت دهخدا و همچنین نوشتههای او از چنان جذابیتی برخوردار بود که بیاندازه موجب محبوبیت صوراسرافیل شد، به طوری که پس از انتشار و بهرغم چاپهای متعدد که در هر شماره به 30 هزار نسخه میرسید و قیمت آن نیزگران و دهشاهی بود، ولی بیدرنگ نایاب میشد. گرچه نام صوراسرافیل یادآور مقالات طنزآمیز «چرند پرند» است، ولی دهخدا در این روزنامه مطالب جدی هم مینوشت، از جمله سلسله مقالاتی درباره سوسیال دموکراسی و همچنین مطالبی در باب وضعیت کشاورزان و صنعت کشاورزی، بهعلاوه موضوعات سیاسی و اجتماعی که محتوای همه آنها در مجموع نشان از وطندوستی، تامل در مسایل و مشکلات کشور و توجه عمیق به رفاه و پیشرفت جامعه دارد.
او پس از اقامتی چند ساله در اروپا و آشنایی با پیشرفت و تحولات چشمگیر غرب، وقتی به کشور بازگشت همراه با میرزا جهانگیرخان و ملکالمتکلمین در شمار مبارزان راه آزادی و استقرار مشروطه جای گرفت تا آنکه عرصه فعالیت با شهادت یارانش بر او تنگ شد و ناگزیر بار دیگر به اروپا مهاجرت کرد، این تبعید چندان بهطول انجامید تا محمدعلیشاه عزل شد و او با از میان رفتن استبداد صغیر به کشور بازگشت، ولی دیگر پای به عرصه سیاست نگذاشت و همه اوقات خود را یک سره وقف فعالیتهای فرهنگی نمود که یکی از آنها و مهمترینش تالیف لغتنامه است. این اثر از چنان اهمیتی برخوردار است که میتوان آن را به لحاظ تقویت زبان فارسی برابر با شاهنامه گرفت و از این رو برای دهخدا عظیمالشأن منزلتی همطراز فردوسی بزرگ قایل بود و به عبارتی او را تالی وی دانست.
شادروان محمد قزوینی در سخنرانی افتتاحیه خود به مناسبت انتشار نخستین جلد لغتنامه، برای نشان دادن عظمت این اثر گفت: «تالیف لغتنامهای با این حجم آنقدر دشوار است که تا هزار اشتباه در آن جایز است.» دهخدا در علت پرداخت به کاری چنین سترگ گفته است: «مرا هیچ چیز از نام و نان به تحملِ این تعبِ طویل، جز مظلومیت مشرق در مقابل ظالمین و ستمکارانِ مغربی وانداشت، چه برای نان همه طرق به روی من باز بود و با ابدیت زمان، نام را نیز چون جاودانی نمیدیدم پایبند آن نیز نبودم و میدیدم که مشرق باید به هر نحو شده با اسلحه تمدن جدید مسلح گردد، نه اینکه آن تمدن را خوب میشمرم، چه تمدنی که دنیا را هزار سال اداره کرده مادّی نبود.»
چنین اندیشهای در پیوند با وضعیت ایران دقیقا یادآور شیوه تفکر فردوسی است و نشان میدهد که ماندگاری این سرزمین با همه ویژگیهای فرهنگی و تاریخی آن مدیون چنین چهرههایی است که عمر عزیز را یک سره وقف حفظ و تحکیم عناصر هویتساز آن کردهاند.
ولی آیا ارزش واقعی چنین چهرههایی چنان که باید حداقل برای کارگزاران رسمی و مدیریت کلان فرهنگی شناخته شده است؟ برای پاسخ به این پرسش نیازی نیست تا به اعماق تاریخ فرو رویم و فصلهای بیشمار این کهنه کتاب را یک به یک بررسی کنیم، بلکه از همین عصر حاضر میتوان شواهدی آورد که حکایت از عدم توجه به چنین چهرههایی دارد. فروش قبر شادروان فروزانفر که قرنها باید بگذرد تا از میان ملتی فرزانهای مانند او چهره بنماید از آن جمله است و بالاتر از آن بیتوجهی به دهخدای بزرگ، خداوندگار نامها، تا بدانجاست که مجوز بدترین اهانتها را به امثال او در قالب کتاب برای قومگرایان صادر شد تا او را که پاسدار و شیفته زبانفارسی بوده به همراه «بهار، سعید نفیسی، رضازاده شفق، علیاصغر حکمت» و دیگر کسانی که به حفظ تمامیت ارضی و زبان ملی و هویت ایرانی میاندیشیدند، افرادی «متملق و چاپلوس» معرفی کنند. بنا بر این جای عجبی ندارد اگر در شهری مانند تهران که بدایت و نهایتش پیدا نیست، برخی از خیابانها، پارکها، میدانها، مدرسهها، کتابخانهها و دیگر اماکن عمومی نامهای تکراری و حتی انتزاعی داشته باشند، ولی نام دهخدا - خداوندگار نامها - و بسیاری از دیگر چهرههای معتبر برآمده از این خاک نهتنها بر هیچ بزرگراهی، هیچ خیابانی، هیچ کوچهای نباشد، بلکه پسکوچهای را هم نتوان به نام آن فرزانگان یافت تا مشوقی باشد برای آنکه بر فرض مثال دهخداهای دیگری از میان این نسل قد علم کنند. شاید اشتباه بزرگ او به قول همشهریاش عبید این بود که به دنبال «رسنبازی» نرفت و خدمت به فرهنگ این خاک را پیشه کرد، جزای او این شد که خانهاش در خیابان ایرانشهر به جای آنکه مثل خانه همه نوابغ دنیا با حرمت حفظ و بدل به موزهای یادآور او شود، ابتدا به تاراج بچه مدرسهها رفت و بعد از آن تخریب کردند و به جایش هنرستان جابربنحیان ساختند و چندان در این تخریب هست خالصانه مبذول داشتند که حتی دود رختی را هم که در حیاط این فرزانه فقید بود و گاه در سایهاش مینشست و در اندیشههای دور و دراز عالمانهاش فرو میرفت از ریشه درآوردند تا دیگر نه از تاک نشان بماند و نه از تاکنشان. شگفت اینکه حتی نام او را هم از باب تعارف بر این هنرستان نگذاشتند. راستی آیا تعریفی بهتر از این برای «هنرستان» میتوان سراغ داشت؟ تعریفی که حتی خداوندگار کلمات و الفاظ نیز به ذهنش نرسید تا در لغتنامهاش ذیل مدخل «هنرستان» ثبت کند. این بیالتفاتی و نگاه جانبدارانه، درد مزمنی است در کالبد تاریخ این ملک که به صورتهای مختلف در ادب فارسی مطرح شده. بارزترین شاهدش بیتی است از سنایی که گاه از راه طنز بر زبان دهخدا جاری میشده:
اندر همه ده جوی نه ما را/ ما لافزنان که دهخداییم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.