یادداشتی درباره شیوه روایت در «افسانه شاعر گمنام» محمدعلی سپانلو
اگر که ثانیهها کلمات زمان ما باشند
پویا رفویی
«افسانه شاعر گمنام»، آخرین کتاب شعر سپانلو، منظومهای بلند، متشکل از پنج بخش- چهار حلقه و «پایانه»- در بیستوهفت قطعه شعر مستقل، با چندگانگیهای زبانی، تنوع فرمی، پیچیدگی روایی و تسلطی رشکبرانگیز به متون و منابع تاریخی، آمیزهای از هیبت و موهبت را چنان به مخاطب عرضه میکند که پیش از پرداختن به جزییات در تجربه خواندن، ناممکنی است امکانپذیر شده.
مدخل کتاب، با نقلی از «اخلاقالاشراف» عبید زاکانی آغاز میشود. هلاکوخان پس از فتح بغداد، در تعیین تکلیف هر یک از مشاغل، برای شاعران و قصهخوانان، غرق شدن در شط را رقم میزند و در تکملهای بلافاصله میخوانیم که «یک شاعر قصهگو» استثنائا زنده میماند. لزوم زنده ماندن این شاعر قصهگو آنقدر قطعی است که حتی اگر وجود خارجی نداشته باشد، لاجرم از آینده سر بر میکند. بنابراین تا همینجا دو نکته در «افسانه شاعر گمنام»، مدنظر قرار میگیرد. یکی اینکه منظومه بافتی روایی دارد و دوم اینکه حرکت زمان از آینده به سمت گذشته است. در فضایی وهمآلود، سفر در زمان را در قطعه «خطاط» پی میگیریم. ناگفته نماند که در پایان منظومه نیز، دوباره خطاط قلم نیاش را قط میزند تا قصهاش را به نگارش درآورد. در واقع، کلیت اثر سیری ذهنی در مکث بین قطزدن قلم و اقدام به نوشتن شکل میگیرد. انگار که در کسری از ثانیه فشرده و تودرتو همه مکنونات ذهنی خطاط بر ما آشکار میشود. این حرکت ذهنی، که به سفر تعبیر میشود، حرکتی از دریا به خشکی است. با توجه به آنچه از «اخلاقالاشراف» در آغاز نقل شده، چنین به ذهن متبادر میشود که گویا یکی از آن شاعران و قصهخوانان غرق شده در شط مثل شبحی ظاهر شده و البته از جنبهای دیگر رابطه گذشته و آینده در ادراک مکانی شعر، با رابطه خشکی و دریا توازی پیدا میکند. برای همین «صدای شاعر» بر دروازهای ساحلی یا «پلی که چند لحظه بیش نمیپاید» به گوش میرسد. از این بابت«منظومه شاعر گمنام» وضعیتی «در آستانه» را در دو ساحت بری و بحری تقریر میکند.
«افسانه شاعر گمنام» منظومهای روایی است. سپانلو را به جرات میتوان تنها شاعر مابعد نیما دانست که به شعر روایی پایبند میماند و حتی امکانات آن را توسعه میدهد. علاوه بر این تجربه روایت شعری سپانلو مملو از بالقوگیهایی است که به کار داستاننویس میآید. روایت سپانلویی در«افسانه شاعر گمنام» مثل بسیاری از شعرهای دیگرش، در مسیری خلاف روایت شکل میگیرد. برای توضیح بیشتر این خصیصه، میتوان از اصطلاحات ژرار ژانت کمک گرفت و میان دو نقطه فرضی در روایت تمایز قایل شد. به زعم ژانت در هر روایتی، نقطه روایت (point of narration) و نقطه سیر وقایع (point of action) از یکدیگر متمایزند. نقطه روایت همیشه پس از نقطه سیر وقایع قرار دارد. روایتها همواره به امور سپری شده میپردازند. هرچند راوی با مهارت و تکنیکهایی که به کار میبرد میتواند فاصله این دو نقطه را به فراخور کم و زیاد کند. حال اگر با این مفروضات به سراغ روایت سپانلویی برویم، میشود اینطور گفت که سپانلو در فرآیند روایتگری خود جای این دو نقطه را با هم عوض میکند. آنچه در بادی امر، نقطه سیر وقایع تصور میشود در ادامه به نقطه روایت مبدل میشود. بنابراین مساله صرفا در استعمال کلمات امروزی برای بازگفت فضاهای کهن و تاریخی نیست. بلکه جابهجایی راوی و مروی است که به این تبعات منجر میشود. نمونهای درخشان از کاربست این شگرد را در بخش پنجم از حلقه اول شاهدیم. در این بخش «صدای شعر» سرانجام موفق میشود تا سفر خود را به مقصد موعود به فرجام برساند و به تعبیر شاعر«قوه گریز از مرگ در این مدار» اسیرش میکند. اما در این فاصله در سه سطر چنین جملاتی را میخوانیم: « به قصه گوش بده، مخدوم!/منظور از خدایگان/خدایگان زمان نیست» برای چند لحظه زمان مرجع مدنظر راوی را گم میکنیم. اگر راوی-خطاط- معاصران خود را خطاب قرار داده باشد، آن وقت با کلمه آرکاییک «مخدوم» مشکل پیدا میکنیم؛ و اگر راوی به مخدوم، عصر ندا در بدهد، تکلیف «خدایگان زمان» به درستی روشن نمیشود. این تکنیک که آن را در نقد ادبی معاصر با عنوان «نقل قول غیرمستقیم آزاد» میشناسند، در واقع یکی از مهمترین دستاوردهای داستان مدرن است.
گذشته از این راوی در بخشهای مختلف شعر دگردیسی پیدا میکند. گاه صدایی است که از گلوی بریدهای در میآید (لشکری شیدا) و گاه پرندهای که از بلندی بام منظره را وصف میکند (بامها). متناظر با این تغییرات، سبکهای بیانی نیاز متحول میشوند. انعطافپذیری بیان، تا حدی است که از گروتسک مدایح کلاسیک گرفته تا ترانههای عامیانه ایقاعات شعر را عوض میکنند. همه این شیوهها در خدمت زمینهای است که شاعر برای بازگویی آن خیز برداشته. متن حامل طرح این پرسش انتقادی است که اساسا فاجعه را چگونه میتوان روایت کرد. طرز تلقی زیباییشناسان معاصر از فاجعه، عبارت از واقعهای است که عملا هیچ بازمانده، شاهد یا ناظری برای آن نتوان تصور کرد. مبنای بحث هم از این گزاره سهل و ممتنع آغاز میشود که زندهها نمیتوانند از جانب مردگان ماوقع را روایت کنند. سپانلو در این تجربه اخیرش، از دو سرچشمه جداگانه برای پرهیز از توسل به بازنمایی کمک گرفته است. یکی نمونههای شعر مدرن جهان مثل «سفر مغان» تی.اس.الیوت و کانتوهای ازرا پاوند است و دیگری همان چیزی است که استادان ادبیات فارسی به آن نثر مصنوع متکلف پس از حمله مغول نام میگذارند. «زبان مادری» از «کنارههای شمشیر» بریده است و به تعبیر راوی صرفا برای «نسخه نوشتن» کارآمد است. در جای دیگری در بخش هجدهم آمده است که«آن تجربه گمانم، نزدیک هفت قرن مرا پیر کرد، تا با زبان مرده او با زمان مرده معاصر شوم» اشاره به قدر کافی روشن است. بازگفت فاجعه تنها از طریق ساختن زبانی مرده یا زبان مردگان به نیت احیای زمانهای مرده امکانپذیر میشود. اما مردگان سپانلو چندان هم به راحتی تن به مرگ نمیدهند. همانطور که چشمان زنی سر بریده، سرکرده فاتحان را مسحور و شیدای خود میکند، مابقی مردگان تاریخ هم از این قدرت برخوردارند. در واقع اکنون ناتمام، که حامل اشباح گذشتگان و درگذشتگان است، تاریخ را نه فقط وقایع گذشته که لحظه گریزپای پیوستگی گذشته و آینده در نظر میگیرد. اساسا تمثیل «ارمیایی» سپانلو صورت زبانمند همان لحظهای است که نگاه یکی از مردگان، شیدایی لاعلاج سرکرده فاتحان را رقم میزند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.