سیاست در «چرند پرند» دهخدا
«دهخدا» مطالب جدی روزنامه را به زبان ساده مردم کوچه و بازار و در پوشش طنز بازگفت. در واقع کوشید تا بین روزنامه و توده مردم رابطه برقرار کند. اینکه او تا چهحد در کار خود توفیق یافت، پرسشی است که نمیتوان به سادگی به آن پاسخ داد. «ایرج افشار» معتقد است که به واسطه این نوشتهها «صوراسرافیل» توانست راهش را در میان قشرهای فرودین و مردم عادی بگشاید. این را نیز میدانیم که صوراسرافیل را در مکانهای عمومی به صدای بلند برای بیسوادان میخواندند. از این راه برخی از مفاهیم سیاسی و اجتماعی و آرزوهای بزرگ روشنفکران مشروطهخواه به عوام منتقل میشد. به این صورت «چرند پرند» ابزاری بود برای آنکه وظیفه آگاهیدادن به توده مردم را انجام دهد.
صوراسرافیل زندگانی کوتاهی داشت. در عصر مجلس یکم 32 شماره آن منتشر شد. و پس از انتشار سه شماره در دوره استبداد صغیر، زندگی آن پایان یافت. دهخدا نیز، پس از کوششهایی نافرجام، روزنامهنگاری را کنار گذاشت و به سراغ انواع دیگر فعالیتهای ادبی و پژوهشی رفت. سالها بعد که افراد علاقهمند دوباره به «چرند پرند» توجه کردند، امواج انقلاب مشروطه فرونشسته بود. چنین به نظر میرسید که مسایل حاد سیاسی و اجتماعی عصر انقلاب رنگ باختهاند و به موضوعهایی کهنه تبدیل شدهاند.
این بار ادیبان به تحلیل و تفسیر «چرند پرند» پرداختند. آنان بر ارزش ادبی آن مقالهها پا فشردند و فنون و صنایع ادبی به کار رفته در آنها را برشمردند.
«سعید نفیسی» مجموعه «چرند پرند» را در کتابی با عنوان شاهکارهای نثر فارسی معاصر تجدید چاپ کرد. چند نفر از استادان برجسته ادب فارسی دهخدا را به مناسبت نگارش آن مقالهها یکی از پایهگذاران نثر نو فارسی دانستند، نثری که چارچوب نوشتاری متکلف و مصنوعی رایج را شکسته و کوشیده بود تا به زبان گفتاری نزدیک شود. عدهای نیز گفتند که دهخدا در چند قطعه «چرند و پرند» نخستین گامها را در نوشتن داستان کوتاه فارسی برداشته است. به راستی نیز ارزش و نوآوریهای ادبی «چرند و پرند» در زمان نگارش آن بیمانند بود. نوشته دهخدا چون چشمهای روشن میجوشید و میخروشید و صفحههای صوراسرافیل را از نور و شادی میانباشت... از راه چنین نوشتههایی بود که سخن دهخدا بر دل آدم عامی کوچه و بازار مینشست. چنان که باربر پیر بیسواد، صوراسرافیل را از روزنامه فروشان دورهگرد خردسال نمیخرید، بلکه خود را پیاده به اداره روزنامه میرساند، از پلهها بالا میرفت و پول روزنامه را میداد و این پیادهروی و بالا و پایین رفتن از پلهها را برای خود ثواب میدانست.
نظر کارشناسان ادبیات - مانند کریستف بالایی - نیز درخور توجه است. همانطور که آنها میگویند، چند قطعه «چرند پرند» را میتوان نخستین نمونههای داستان (یا حکایت کوتاه) در ایران دانست... البته وظیفه کارشناسان ادبیات بازخوانی ادبی «چرند پرند» است و آنها با کار پرارزش خود بیتردید دریچهای به روی آن مقالهها گشودهاند اما بازخوانی صرفا ادبی نه تنها برای درک مطالب «چرند پرند» کافی نیست، بلکه هدف نویسنده آن را نیز میپوشاند. به یاد بیاوریم که نیت اصلی دهخدا تولید سبک ادبی نبود و مسلما نمیخواست داستانسرایی کند. او زبان و سبک را در خدمت آن گرفته بود که پیامش را هر چه گستردهتر در جامعه بپراکند. دهخدا هنگام نوشتن «چرند پرند» دو هدف را دنبال میکرد: یکی آنکه مسایل حساس اجتماعی، فرهنگی و سیاسی را به زبانی بگوید که هیاهوی عناصر قدرتمدار یا متعصب را بر نیانگیزد؛ دیگر آنکه چنان مسایلی را چندان ساده بگوید که فرد عامی نیز از آن سر در بیاورد... میخواست توده مردم را با روزنامهای جدی و سنگین آشنا كند. به این منظور وی زبان ساده و روان کوچه را به خدمت گرفته و آن را در لباس طنز پوشاند، طنزی جاندار و گزنده.
* بخشي از مقاله دکتر سهراب یزدانی در كتاب «چرند پرند»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.