|

سفرنامه برادران شرلی

علی رنگچیان*

در لابه‌لای همه سفرنامه‌هایی که می‌خوانیم، بدون استثنا در هر سفری با اقبال نامساعد، که گاهی تندباد حوادث مسیر است و گاهی رفیقان ناموافق و گاهی عدم تامین اسباب سفر، مواجه می‌شویم. سه ماه وقفه در سفر ما در سفرنامه‌ها نیز بخشی از داستان معمول در چنین مسیری است. به‌هر حال اکنون که اسباب سفر دوباره مهیاست و مسیر مساعد و رفیقان موافق، کوله بار سفر می‌بندیم و به گشت‌وگذارمان در لابه‌لای صفحات تاریخ ادامه می‌دهیم.

در بین سفرای دولت‌های اروپایی در ایران، به جرات می‌توان گفت که برادران شرلی (آنتونی و روبرت) بیش از هر فرستاده دیگری نزد ایرانیان معروفیت دارند و باوجود این معروفیت کمتر اثری از آنها باقی است. سفرنامه این دو برادر به نام (مموار Memoires) یا خاطرات، برای نخستین‌بار به‌منظور استفاده شخصی ناصرالدین شاه ترجمه می‌شود و تا زمان احمدشاه که به همت عالی علی‌قلی‌خان سرداراسعد اسباب طبع آن فراهم می‌گردد به همان صورت نسخه خطی باقی می‌ماند.

این دو برادر انگلیسی (آنتونی برادر بزرگ و روبرت برادر کوچک) در سال 1006 هجری قمری (1598 میلادی) از طریق بندر ونیز به خاک عثمانی وارد شده، از آنجا و از طریق حلب به بغداد و سپس به ایران وارد می‌شوند و در قزوین مورد پذیرایی شاه‌عباس قرار می‌گیرند.

شاه‌عباس پس از پذیرایی‌های گوناگون از سرآنتونی شرلی و همراهانش، جملگی را با خود به کاشان و از آنجا به اصفهان برده و شش ماه در آن شهر از آنان پذیرایی می‌کند. آنتونی شرلی در این مدت شاه را به‌صداقت و صمیمیت خود معتقد ساخته، در آموختن فنون تازه جنگ به سربازان ایرانی رنج فراوان می‌برد. سپس به شاه‌عباس کبیر پیشنهاد می‌کند که سفیرهایی به دربار پادشاهان اروپا بفرستد و با سلاطین اروپایی بر ضد پادشاه عثمانی متحد شود و به این ‌طریق ولایاتی را که در آغاز پادشاهی به آن دولت تسلیم کرده بود باز پس‌گیرد. شاه‌عباس نیز که خود مصمم بود سفیری از راه هندوستان به دربار فیلیپ سوم پادشاه اسپانیا روانه کند، با پیشنهاد آنتونی شرلی موافقت کرده، بر آن می‌شود که سفیری به دربار تمام پادشاهان عیسوی مذهب اروپا بفرستد و حسینعلی بیگ‌بیات را برای بستن معاهدات سیاسی بر ضد ترکان عثمانی به کشورهای اروپا و از آن جمله اسپانیا می‌فرستد و برادر کوچک‌تر رابرت شرلی با 15 نفر از همراهان انگلیسی خود در ایران می‌مانند.

سر آنتونی شرلی با آنکه در واقع سمت راهنمایی حسینعلی بیگ را داشت از هر جهت با سفیر قزلباش برابر بود. زیرا شاه‌عباس به او نیز اعتبار نامه‌های مخصوصی داده بود و آن‌طور که از محتوای این اعتبارنامه‌ها برمی‌آید می‌توان گفت که در حقیقت ایلچی واقعی سر آنتونی شرلی بوده است، چنانچه او خود نیز چنین می‌پنداشت و همین موضوع بارها میان شرلی و حسینعلی بیگ محل اختلاف و نزاع گردید. در ایران نیز «سر رابرت شرلی بعد از عزیمت برادرش، در جنگ‌های با دولت عثمانی به سمت سرکردگی یک دسته قشون خوانده شد و در محاربات پادشاه ایران با عثمانی منصب بزرگی به‌هم‌رسانید و به‌طوری رشادت و قابلیت خود را به‌کار برد که ایرانی‌ها تاجی به‌یادگاری ظفر به او دادند.» (شرلی، ص 149)

وی جوانی بود پرهیزکار، مودب، دلیر و صاحب عزم و با همین صفات پسندیده محبت شاه‌عباس را به خود جلب کرد. شاه به او اجازه داد که لباس ایرانی بپوشد و با دختر یکی از بازرگانان چرکسی موسوم به اسماعیل‌خان که ترزیا نام داشت ازدواج کند. شاه‌عباس دوبار نیز او را به سفارت اروپا فرستاد، ولی پس از سفر دوم و بازگشت به ایران به عللی مورد خشم و بی‌مهری پادشاه واقع شد. «این امر و اسباب ملالت دیگر که سرنوشت انسان است، او را به‌طوری محزون و ملول ساخت که بعد از اندکی، تب و سکته نمود و در 13 ژوئن سال 1626 م (ماه شوال 1036 هجری قمری) دنیای فانی را بدرود گفت و چون جای مناسب‌تری موجود نبود، در جلو درب خانه خود در قزوین مدفون شد.» (شرلی، ص 188) سر آنتونی شرلی نیز که مدت‌ها پیش از آن، دربار ایران را ترک کرده بود مدتی سمت فرماندهی نیروی دریایی اسپانیا را بر عهده داشت و پس از آن با حقوق ناچیزی که از پادشاه اسپانیا می‌گرفت در فقر و تنگدستی به‌سر می‌برد تا آنکه در سال 1635 م (1045 هجری قمری) پس از 67 سال زندگی درگذشت. در بخشی از این کتاب که در بیان اخلاق و اوضاع و عادات ایرانیان است، آمده: «باید دانست که مملکت ایران برای سکنای اهل خارجه به‌مراتب بهتر از مملکت عثمانی است، زیرا که پادشاه ایران از حین جلوس، مملکت خود را به‌طوری مطیع و امن کرده است که شخص می‌تواند در تمام مملکت مسافرت کند بدون اینکه حربه یا اسلحه‌ای با خود داشته باشد. اهالی خیلی مودب و نسبت به خارجه مهربان هستند. البسه آنها خیلی پاک و خوش‌طرز است، مردها لباس دراز می‌پوشند که تا پا می‌رسد و عمامه‌های مختلف بر سر می‌گذارند. زن‌ها کلیتا خیلی خوشگلند. چادر و روبند برسر دارند به‌طوری‌که آفتاب هیچ‌وقت بر صورت آنها نمی‌تابد.» (شرلی، ص 87)

نیز در مورد شاه‌عباس می‌نویسد: «حالات پادشاه از لباسی که هر روز می‌پوشید استنباط می‌شود. روزی‌که لباس سیاه می‌پوشد عادتا متفکر و خوش‌رفتار است و اگر لباس سفید یا سبز یا زرد یا الوان متشعشع دیگر بپوشد خوشحال و بشاش است، اما روزی‌که لباس سرخ بپوشد آن‌روز تمام اهل دربار متزلزلند، زیرا که آن‌روز مسلما کسی را به قتل خواهد‌رسانید و من این مطلب را مکرر تجربه کرده‌ام. قوانین این مملکت مانند قوانین عسگریه سخت است، مثلا اگر شخص چیزی را بدزدد که ده‌شاهی قیمت داشته باشد او را به حکم حاکم از درخت می‌آویزند و خفه می‌کنند.» (شرلی، ص 95)

سر رابرت شرلی بزرگ‌ترین سیاح عصر خود بود و از پاپ اختیار مشروع ساختن اولاد غیرمشروع هندی را داشت و از امپراتور منصب و لقب پالاتین را تحصیل نموده، صبرش بیش از کفایتش بود. طبع شعری نداشت و آنچه در حکمت کسر داشت در عوض به دانش السنه تلافی می‌کرد. قریب 30سال در خدمت دولت ایران بوده، لیاقت و شایستگی او این نبود که به او رسید.

* کارشناس ارشد مرمت و احیاء بناها و بافت‌های تاریخی

منبع: سفرنامه برادران شرلی در زمان شاه‌عباس کبیر، ترجمه: آوانس با توضیحات دکتر محبت آیین، انتشارات کتابخانه منوچهری، چاپ دوم: 1357

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.